Transuancia y cambeo climatico

Articlo publicau o 21 d’aviento de 2016 en o Blog d’o Ret Scientifico Remedia.

Fa poco estié visitando o Parque Nacional de Cabañeros, una muestra d’a defesa y a selva mediterrania. Allí, en metat d’a defesa, una se plega a ixuplidar que ye en Ciudad Real y se transporta t’o Serengeti entre que a vista se pierde seguindo a pista a un d’os muitos ciervos que no aturan de pasar d’un costau a unatro. A defesa, a gran ixuplidada, ye o ecosistema humanizau mas sostenible d’o mundo. Un medio moldeau por uns rabanyos que agora tienen viedau pisar ixa finca de Cabañeros a la quala un día dioron forma. A mía tornada a la realidat tenió puesto quan escuité a o educador ambiental decir que “aquí dinantes baixaban de cabanyera, y as canyadas reals soriana y segoviana pasan muit amán”. No podié privar activar-me de bote y boleyo y preguntar-le si ya no baixaban transuants t’as fincas proximas, a o que me respondió con una mirada extranyada, como si charrase de pantasmas, y d’a suya boca salió un “transuants? agora? Ixo fa muito que s’ha extinguiu”.

[cml_media_alt id='1792']Rebaño trashumante en los alrededores del P.N. de Monfragüe (Cáceres).[/cml_media_alt]
Rabanyo transuant en a redolada d’o P.N. de Monfragüe (Caceres).

Qué pena! De verdat, qué pena que no sabamos recordar y que no sabamos valorar as cosetas buenas que encara tenemos, con a finalidat d’empentar-las y recuperar-las. O que mas me duele, ye que pareixe que ya dengún no recuerda aquellas imachens que se facioron virals a zaguers d’a pasada primavera, quan un rabanyo transuant, que yera fendo nueit amán d’a ciudat de Uesca, s’escapó sin desvelar o soneyo d’o suyo pastor y prenió a urbe. Aquellas ovellas no feban que o que levaban fendo dende feba sieglos: seguir o camín dica os pastos de verano. Manimenos, aquella imachen, curiosa pa la mayoría, se fació viral y sorprendió a qui daban por extinguida ista actividat.

En fa no guaire, en octubre, os rabanyos de cabanyera tornoron a estar protagonistas en totz os medios, ista vez por cruciar Madrit, y atrayioron a chents que s’amanoron a mirar-los pasar mientres meteban rumbo ent’os pastos d’hibierno.

[cml_media_alt id='1793']Mapa de las cañadas reales españolas[/cml_media_alt]
Mapa d’as canyadas reals espanyolas. Fuent: pastos.es

En o Libro blanco de la Trashumancia, se define a mesma como “una forma d’actividat ganadera extensiva, consistent en o desplazamiento estacional d’o bestiar pa l’aproveitamiento alternativo d’a diversidat de feners en o momento optimo d’a suya producción, determinau iste por as caracteristicas fisicas y climaticas d’o territorio”. Iste sistema se leva practicando en a Peninsula Iberica dende fa 7.000 anyos (Cursach, 2003) y tiene un impacto muit positivo en o medio ambient, ya que, d’una man, en desplazar-se o bestiar en busca d’o suyo alimento, se reduz o consumo de piensos, con o que se minimiza o gasto de combustible (tanto en o transporte, como en a producción de l’alimento). D’atra, qualques estudeos replegan que en Espanya cada ovella transuant fa treslau diariament d’arredol de 5.000 simients y abona o terreno por o qual pasa con mas de 3 kg de fiemo, y, amás, cada vaca aporta qualques 50.000 simients y 30 kg de abono, a lo largo de 20 Km. diarios de recorriu. U, o que ye lo mesmo, cada rabanyo de 1.000 ovellas u de 100 vacas transuants dispersa mas de 150 millons de simients y 100 toneladas de fiemo, a lo largo de mas de 500 kilometros entre os suyos desplazamientos d’arredol d’un mes por as canyadas (Garzón, 2012).

[cml_media_alt id='1797']Pastoreando a finales del invierno en Torrecilla de Valmadrid (Zaragoza)[/cml_media_alt]
Pastoreando a zaguers de l’hibierno en Torrecilla de Valmadrid (Zaragoza).

Manimenos, ista actividat ye en decadencia, estando cada vez menos os rabanyos que se desplazan por a peninsula iberica imitando os movimientos que istas especies realizaban antes de no estar domesticadas. Seguntes una investigación realizada en a Universidat d’Alcalásobre o estau d’a s cabanyeras en Lión, ista actividat amuestra una alta valor de sostenibilidat tanto en a dimensión ecolochica como en a productiva, a causa d’a conoixencia sobre os agroecosistemas d’os pastors transuants, que permite fer servir y mantener a productividat y a composición d’os pastos de montanya. Manimenos, dito estudeo conclui que istos pastos han sufierto un proceso d’abandono, con serios cambeos en a suya integridat y coderencia ecolochicas; “estando l’Administración qui ha chugau un paper important en iste proceso en empentar politicas agrarias d’intensificación y no emparando a trashumancia” (Velado y Gómez Sal, 2016).

[cml_media_alt id='1795']Vacas aprovechando los pastos estivales en el Puerto de Gavín (Pirineo Aragonés).[/cml_media_alt]
Vacas aprofitando os pastos estivals en o Puerto de Gavín (Pireneu Aragonés).

En o Cuaderno de la Trashumancia nº 06: Pirineo Aragonés, s’apunta a que belunas d’as causas d’o “brutal descenso” d’a cabanyera entre o sieglo XX son relacionadas, d’una man con a “crisi cheneral d’a sociedat tradicional” y d’un atra con “problemas especificament pecuarios”. Sobre istos zaguers, se sinyala a propia producción, en haber estau considerada a transuancia por qualques tecnicos como “un estorbo pa optimizar os resultaus d’una explotación pecuaria racional”, alegando que os animals de cabanyera son sozmetius a “un rechimen alimenticio irregular” y que “o ciclo reproductor no puede adaptar-se pa proporcionar corders a o mercau quan iste los demanda”. Tamién s’indican problemas relacionaus con os pastos, como l’ausencia u escasez d’augua en qualques puertos de montanya, as malas comunicacions, ausencia de cubillars pa o bestiar, a desaparición que i habió entre uns anyos d’o bestiar equino, necesario en toda rotación d’os pastos; o choque con os intréses turisticos y os pres, entre atros. As “incomodidatz d’o viache trashumante” son unatra causa replegada, asinas como l’ausencia de pastors (Pallaruelo, 1992).

[cml_media_alt id='1796']Rebaño pastando en los alrededores del P.N. de Monfragüe (Cáceres)[/cml_media_alt]
Rabanyo pastando en a redolada d’o P.N. de Monfragüe (Cáceres).

Sin dubda, l’abandono d’ista actividat se debe a multiples causas, pero o que ye claro ye que ha ocasionau “grieus conseqüencias ambientals como a desertización y a no recheneración d’o arbolau, que afectan, mas que mas, a especies tant sensibles como o lince iberico, l’aliga imperial, l’aliga perdicera, l’aliga blanca, a voleta, a avutarda, o sisón, l’aliga azul u a las arias d’hibernada de cientos de millons d’aus migradoras europeas, como milanos reals, grullas, avefrías, chorlitos, palomas torcaces, petirrojos, u currucas” (Cursach, 2003). En l’actualidat quedan pocas familias transuants, por o que resulta imprescindible empentar ista actividat pa, entre atras cosas, protecher os ecosistemas ibericos y mitigar os efectos d’o cambeo climatico.

REFERENCIAS

Cursach, B. (2003). Trashumancia: preservar una tradición milenaria. Conservación d’a Biodiversidat por meyo de practicas tradicionals. Ambienta: A revista d’o Ministerio de Meyo Ambient, (21), 59-66. Disponible en: http://www.mapama.gob.es/ministerio/pags/biblioteca/revistas/pdf_AM/AM_2003_21_59_65.pdf

Garzón, J. (2012). Importancia d’a trashumancia en Espanya pa conservar a diversidat biolochica en Europa y mitigar o cambeo climatico. Disponible en: http://www.pastos.es/pdf/adaptacion%20A O%20CAMBEO%20CLIMaICO%20POR MEYO DE%20A%20TRASHUMANCIA%2030.01.pdf

Ministerio de Meyo Ambient y Meyo Rural y Marino (2012). A trashumancia en Espanya. Libro blanco. Disponible en: http://www.pastos.es/pdf/libro%20BLANCO%20DE%20A%20TRASHUMANCIA.pdf

Pallaruelo, S. (1992). Quadernos d’a Trashumancia, nº0 6: Pireneu Aragonés. ICONA, Madrit. Disponible en: http://www.mapama.gob.es/es/desarrollo-rural/temas/politica-forestal/vias-pecuarias/num_1a o12_vias_pecuarias.aspx#pa0

Veilau Alonso, Y. y Gómez Sale, A. (2016). The current status of transhumance systems in the province of León (Spain), towards a multi-dimensional evaluation. In: Uptions Méditerranéennes, Série A, 116, p. 63-67. Disponible en: http://om.ciheam.org/om/pdf/a116/a116.pdf

Artículos relacionados

Etnografía, etnoveterinaria y etnopastoralismo

Tradicions d’o solsticio: o mapa d’o que fuemos

Articlo publicau orichinalment en aragonés en a Revista Alparcera nº 2. Bi ha nueiz que son feitas de soneos y remeyos medecinals. En as que no…
Mullers rurals

Nusotras desfendemos a tierra

Articlo publicau orichinalment en aragonés en Colectividad –Boletín d’Apoyo Mutuo Aragón, número 16, marzo de 2026. Bi ha mullers que no solo desfienden a tierra,…
Agroecología

Siricueta, lo que queda dimpués de tot

Articlo publicau orichinalment en aragonés en a Revista Alparcera nº1. Bi ha prochectos que naixen d’un cor-cor. A camins son tan chicoz y son tan…