Tu mai tien lugar?

Articlo publicau en Arainfo o 31 d’octubre de 2015.

Yo tendría 12 u 13 anyos, mesmo menos, pero ixa pancarta en a plaza d’o Pilar se me quedó gravada en as ninas y nunca no podré xublidar-la. Estió mientras una manifestación contra o famoso Plan Hidrolochico Nacional, quan milars d’aragonesas unidas pedibanos chuntas que no se fese o trescole, y asinas, a ixena, l’aconseguimos. Y no, no lo febanos porque estasenos insolidarios, como nos tachaban dende qualques meyos estatals, sino porque sabebanos as conseqüencias que tienen os pantanos, conseqüencias que hemos viviu en as nuestras propias carnes, igual como hemos viviu, y vivimos, os efectos d’o secano.

Con 16 anyos tenié a oportunidat d’entrevistar de conchunta con dos companyers de clase a Pedro Arrojo, as suyas parolas tamién me marcoron “quan se fan pantanos, os sedimentos que arrociega o río s’acumulan en o fondo de l’entibo, y deixa de plegar arena en as plachas“ y metemos obstaculos a las especies que han viviu siempre astí, fendo disminuir a biodiversidat. Tant sencillo, tant obvio, que no entendeba porque os politicos insistiban en ixas politicas tant absurdas. Con ixa edat descubrié dos d’as mías novelas favoritas: Imán y O bolito d’as sisellas. A primera, de Ramón J. Sender, una beroya novela de 1930 an que o suyo protagonista torna ta casa dimpués d’una guerra y se troba con que no i hai casa, ni lugar, sino un pantano; a segunda, d’Ánchel Conte, narra a experiencia d’o zaguer verano d’un adolescent en o suyo lugar antes que no lo entiben ta construir un embalse. Qué triste, y quánto diz d’Aragón que dos novelas escritas con 70 anyos de diferencia por dos personas d’o mesmo lugar tiengan una mesma final!

Hue, 85 anyos dimpués d’aquella novela de Sender, continamos exactament igual. O gubierno se piensa que o desembolique ye forachitar a la chent d’as casas suyas ta construir pantanos, ignorando los informes cheolochicos, ignorando que tenemos ya masiaus lugars vuedos como ta fer difuera a la chent que vive feliz en los que continan vivos, ignorando os deseyos d’ixas personas de vivir en as casas que devantoron os lolos d’os lolos d’os suyos lolos y imputando-los por negar-se a ir-se-ne d’astí, ignorando que no amenestemos ixes pantanos ta cosa.

O pasau cabo de semana o programa Salvados adedicó lo suyo espacio a Chanovas, porque i hai bella cosa encara mas dolorosa que que te forachiten d’o tuyo lugar ta fer un pantano: que te forachiten d’o tuyo lugar tirando-te os muebles por a finestra ta que te’n vaigas, con a finalidat de fer un embalse, que dimpués no lo faigan y, amás, te nieguen o dreito a tornar ta casa tuya, como pasó en Chanovas.

Habríanos de recosirar lo que nos fació salir en contra d’o PHN y salir totz a pedir que os vecins de Chanovas sigan duenyos d’o suyo lugar, y que los d’Artieda no haigan d’ir-se-ne nunca.

Sisquiera os politicos s’enteraran, como diz una d’as cantas d’a Ronda de Boltaña, de “que a tierra ye d’os suyos fillos, l’augua de totz, y os ríos son d’a mar“, ta no haber de tornar a leyer nunca mas ixa pancarta que diciba “Tu mai tien lugar? A la mía le’n entiboron”.

Artículos relacionados

Etnografía, etnoveterinaria y etnopastoralismo

Tradicions d’o solsticio: o mapa d’o que fuemos

Articlo publicau orichinalment en aragonés en a Revista Alparcera nº 2. Bi ha nueiz que son feitas de soneos y remeyos medecinals. En as que no…
Mullers rurals

Nusotras desfendemos a tierra

Articlo publicau orichinalment en aragonés en Colectividad –Boletín d’Apoyo Mutuo Aragón, número 16, marzo de 2026. Bi ha mullers que no solo desfienden a tierra,…
Agroecología

Siricueta, lo que queda dimpués de tot

Articlo publicau orichinalment en aragonés en a Revista Alparcera nº1. Bi ha prochectos que naixen d’un cor-cor. A camins son tan chicoz y son tan…