Una d’onsos

[cml_meya_alt itz='1105']Portiada d'o libro
Portiada d’o libro “El Pirineo contado” d’Enrique Satué

Iste texto perteneixe a o libro “El Pirineo contau”, d’Enrique Satué y publicau por Prames.

Amás de dicir que de l’onso s’ha feito un mito y una leyenda, poco mas cal adhibir. Mientres parte d’os habitants yeran con o bestiar en Tierra Baixa, a l’amparo d’as chamineras ennegridas y resplandecients, ancianos, mullers y ninos agrandioron, terchiversoron y transmitioron en cerrau rolde pedagochico tradicions que, muitas veces, yeran d’un orichen muit remoto.

A historia oral de l’onso no eslampa a istas pautas y si belún me pedise un eixemplo, yo le contaría siempre “A caza de l’onso de Yesero”.

No ye extranyo que ista leyenda se chestase en ista localidat, que a os pietz d’a gran osera de Tendenyera, dio buenos cazadors de plantigraus.

A fiera desapareixió d’os suyos monts a zaguers d’o sieglo XIX, y procedent d’a siguient centuria he replegau prou información sobre trobadas con aquella. A nuestra leyenda la he replegada tamién amán de Yesero, en Biescas (pareixidas se rechistran en tot l’ambito troncal indoeuropeo). En ista zaguera localidat se charra d’un grupo de cazadors d’a villa que levaban a un magnifico tirador d’o primer lugar que, cómo no, encaixando etnocentrismo, quedaría ridiculizau por l’onso. Allí precisament ya i heba “charrau a o escuchete” l’onso a un de Casa Usla, pues le’n rancó; y ye que as leyendas, quan se creyan, colean por tot arreu…

De qualsiquier traza, a tradición asocia con mayor insistencia a historia a Antón Samper y Ramón de Chacón, viellos amigos unius por as artes d’un rudo oficio (Saturnino Salvador Pardo, naixiu de Yésero en 1902).

[cml_meya_alt itz='1106']Vista de Yésero (Foto: Wikipedia)[/cml_meya_alt]
Vista de Yésero (Foto: Wikipedia)

O Yesero d’o sieglo XIX yera una polida aldeya rodiada de tuquetas, en l’interfluvio Galligo-Ara. Dende o lugar, a Sierra de Tendenyera, con as suyas selvas y cheleras, pareixeba que en qualsiquier momento podese desplomar-se y cayer sobre ell. A verdat ye que causaba respecto, maxime tenendo en cuenta que dende aquells chelos baixaba o Barranco de l’Infierno. Teneba trenta y seis casas, con una beroya escuela porticada, an no faltaba o detalle d’o reloch solar. A suya ilesia yera dedicada a Santo Saturnino y amás teneba dos ermitas: a d’a Virchen d’as Nieus que, cómo no, se miraba a Tendenyera, y a de Santo Chulián. Contaba con muit buenas chents, como encara succede hue. Parcas, prudents, reservadas; con “corazón de tieda”, como diz un amigo mayestro que exerció y s’enamoró en a suya choventut por ixes paraches. D’ixa cofradía yeran os nuestros Antón y Ramón, encara que masiau optimistas y confiaus; en ixo sí que no yeran autenticos montanyeses. Una nueit de sanmiguelada os nuestros amigos se chuntoron en a tabierna a chitar plans. Corrió o buen vin, tamién a cecina y más que más, se i charró muito, masiau… Mas que no planiar estratechias de caza, lo que se fació estió espelellar a l’onso antes de cazar-lo. Tot lo consumiu quedaría a cuenta d’o pelello que a l’atro’l día iban a cazar. Salioron de nueitz y en dos horas plegoron a las cercanías d’o Paso de l’Onso. Manimenos, pareixe que l’animal s’abanzó. L’ixafiego, os tragos y o creyer que o treballo ya yera feito, impidió que blincase l’adrenalina y que se movilizasen os refleixos. Dimpués de dubdar, Ramón encertó en encaramar-se a un abet. No lo fació asinas Antonio, que luego estió debaixo d’a tripa de l’onso. Enduró, sin alentar, zarandeus y mil perrerías que fació con ell o bicho, dica que iste se quedó convenciu d’a suya muerte. Solament quan l’onso habió marchau s’atrevió a descender Ramón. Quan plegó chunto a o socio s’acochó y le dició: “Ascuita, Antonio, qué t’iciba l’onso al escuchete?”. Antonio encara en tierra, sacudindo-se a ropa y emparando os vuelcos d’o corazón, bien le podió dicir lo d’a falordia de l’onso de Samaniego: “Aparta a tuya amistat d’a persona/ que si te veye en risgo t’abandona”.

[cml_meya_alt itz='1108']onso3[/cml_meya_alt]

Manimenos, mas pragmatico, alavez sí fendo gala a la suya condición de montanyés, cambeó ixo por: “Na mocé. Que a piel, antes de cazata en cal espellejata”. O que no veniba a dicir unatra cosa que “no faigas cuentas, montanyés, que te saldrán d’o revés”, u, dito d’unatro modo, que no vendas o pelello de l’onso antes de cazar-lo.

Afortunadament o Pireneu no solament tiene toponimos, historias, leyendas y mitos de l’onso ya que encara i sobreviven ueito plantigraus. Chusto ye, pues, que se compensen os procesos aniquiladors d’o pasau. O Pirineu deixará de clamar-se asinas si desapareixe l’onso. Quan plegue ixe día -Dios no lo quiera- a chisla habrá encaramullau o veire y prencipiará a inflexión definitiva d’istas montanyas: ni i habrá leyendas, ni chents que las saban, ni animals, como l’onso, que las orichinen. Ta par d’alavez, recordar o mensache decimononico de l’indio Sealth a os escolars será exercicio de puro cinismo:

“(…) Isto sabemos: a tierra no perteneixe a l’hombre; l’hombre perteneixe a la tierra. Isto sabemos. Tot va enlazau, como a sangre que une a una familia. Tot va enlazau. Tot o que ocurra a la tierra le ocurrirá a os fillos d’a tierra. L’hombre no teixió a trama d’a vida; ell ye solament un filo. O que fa a trama le’n fa a ell mesmo. (…)”

Artículos relacionados

Etnografía, etnoveterinaria y etnopastoralismo

Tradicions d’o solsticio: o mapa d’o que fuemos

Articlo publicau orichinalment en aragonés en a Revista Alparcera nº 2. Bi ha nueiz que son feitas de soneos y remeyos medecinals. En as que no…
Mullers rurals

Nusotras desfendemos a tierra

Articlo publicau orichinalment en aragonés en Colectividad –Boletín d’Apoyo Mutuo Aragón, número 16, marzo de 2026. Bi ha mullers que no solo desfienden a tierra,…
Agroecología

Siricueta, lo que queda dimpués de tot

Articlo publicau orichinalment en aragonés en a Revista Alparcera nº1. Bi ha prochectos que naixen d’un cor-cor. A camins son tan chicoz y son tan…