Articlo publicau orichinalment en aragonés en a Revista Alparcera nº 2.
Bi ha nueiz que son feitas de soneos y remeyos medecinals. En as que no s’apaga o fuego y que son feitas d’augua. Que se quedan en o cuerpo y en a memoria, y s’heredan a traviés d’os sieglos con o susurro d’as plantas. A nueit de Sant Chuan ye una d’ellas.
Siempre he pensau que bi ha bella cosa en o solsticio de verano que fa que pareixca que podamos brincar entre o tiempo, como si ixa nueit podesenos fer un bordau entrelazando os filos d’os sieglos. Y sentir a mesma ilusión que teneban as nuestras bisgüelas ixa nueit, fer o mesmo ramo que ya feban as güelas d’as güelas d’as nuestras güelas. Ixa sensación machica de confidar a salut de l’anyo —y os amors d’a vida— a una unica nueit. A lo baile d’o sol y d’a luna. Como si caminsasenos sobre una muga: entre estacions, entre mundos, entre lo que fuemos y lo que soniamos que seremos. Y, talment por ixo, anyo par d’atro repetimos cenyos que nos recuerdan que femos parte d’a tierra.
Una nueit como lo vuelo d’a gallineta blanca: Rapedo y curto. Marabilloso y extranyo. Que siempre queda a duda de si pasó de verdat y tararurá!
M’acerco a Sant Chuan y a las tradicions arredol d’o solsticio con a emoción, o respeto y cudiau de qui culle con as suyas mans un libro escrito fa sieglos. Y en ixe camín —como no podría estar d’atra forma— apareix Félix Rivas: etnografo, caminant de lugars y paisaches, recolector d’historias que no salen en os libros pero que teixen o territorio. Y, por dencima de tot, gran persona en do las haiga, siempre con os brazos y as orellas ubiertas pa recibir, ascuitar, aduyar y acompanyar.
Cuan le pregunto por as tradicions aragonesas en a nueit d’o Sant Chuan, él no me charra d’actos, sino d’un luengache. Me diz que «Cuan sale o sol en o maitin de Sant Chuan, apareix a rueda de Santa Catalina. Da la sensación de que o sol fa circos».“
Y alavez paro cuenta de que mirar-se l’amaneixer no ye solo que mirar. Ye interpretar. Ye leyer sinyals en o ciel, en a tierra, en l’augua. Ye entender que tot charra, si sabes ascuitar.
En muitos lugars d’Aragón, ixe maitín no se duerme. Se sale t’o campo, se busca l’augua, se lavan a cara, as mans, os brazos… Siet veces! Se’n va t’un pueyo pa veyer salir o sol. Como si o verano no podese prencipiar sin ixa forma de saludar a o mundo.
«A tradición yera sanchuanar-se, ir-se-ne ta un puesto con augua pa lavar-se a cara, as mans, os brazos. Y dimpués ir-se-ne a veyer salir o sol», reconta Félix.
Porque sanchuanar-se ye limpiar-se d’o que sobra. Ye dixar dezaga l’hibierno. Ubrir o niedo a la machia d’a calor y d’o verano. Soniar con escomencipiar de nuevo.
Porque o solsticio no ye solo que augua. Ye fuego. Ye planta. Ye cuerpo. Ye vida.
O poder purificador d’una chera. Y de fer un ramo con sabuco antes que no salga o sol. Dixar un uego en un veire d’augua pa veyer si l’amor culle forma. Y tot ocurre en un breu espacio de tiempo: en una nueit que concentra sieglos.
Más de siet mil anyos, dicen os estudeos. Más de siet mil anyos fendo fuego pa celebrar a nueit más curta de l’anyo, encara que no coincida con a calendata exacta.
Más de siet mil anyos de tradición pagana, teixindo con flors lo machico y lo cutiano, lo visible y lo invisible, as estrelas y os soneos.
Félix lo cuenta dende os detalles. Dende as palabras. Dende lo chicorrón. Me diz que en Lecinyena as mullers iban antes de l’amaneixer t’o santuario. Rezaban. Y en salir-ie, devantaban piedras d’a tierra. «En función de si bi heba más u menos humidat debaixo d’as piedras, sabeban si ixe anyo iba a ser más u menos humido».
A tierra como oraclo. O campo como calandario.
Pienso en ixo y m’apercazo d’o leixos que somos agora d’ixa forma de mirar. Hemos dixau de leyer o mundo, de preguntar a la tierra. Y, manimenos, bella cosa d’ixo contina viva. En os cenyos. En as palabras. En qui encara recuerda.
Sant Chuan tamién yera protección. Contra malotías. Contra agolorios. Contra temors.
Lambardinia Félix que en o Maestrazgo as mais daban queso y allo a los suyos fillos ixa nueit. «O queso se deixaba xoriar a l’aire libre y diz que a los ninos que lo minchaban no les heba de fizar garra bichet ixe anyo».
Porque o solsticio de verano ye ixe momento en o que lo cutiano se torna sagrau. En que lo que siempre ha estau asti —l’augua, as plantas, o fuego— adquiren un atro significau.
Una d’as tradicions que más goyo me fan d’ixa nueit, ye la de recullir o ramo de Sant Chuan. Ixucar-lo. Alzar-lo. Convertir-lo en fumo que sana, en vapor que cura, en memoria que esnaviesa l’anyo y que nos ricuerda dende a chaminera en o preto de l’hibierno, que tornará o verano.

Ay, ixa nueit en a que se quitan as sabanas, s’airea la casa. Se pasa a los ninos por o tronco ubierto d’un arblo. Se buscan barcos en a clara d’o uego. Se sonea con un espiello baixo l’almada. Se creman palabras mientras se brincan as cheras.
Tot pareix extranyo si te lo miras dende difuera. Pero tot tien sentiu si te lo miras dende adintro.
Una nueit en la que lo que ye en chugo, ye a rilación con o mundo.
Félix me charra tamién d’o vin de nueces. Diz qeu cal cullir-las verdas ixa mesma nueit, y que cal asperar dica aviento pa ubrir a botella. «Cal cullir un numero impar de nueces pa que o licor siga bueno».
M’aturo asti, en ixe numero non. En ixe detalle aparentement insignificant y que, con tot, contiene una forma d’entender a vida. Una lochica simbolica que no busca explicación cientifica, sino equilibrio.
Y me pregunto cuántos d’ixos detalles chicorrons, d’ixas chicotas cosas, hemos perdiu.
Sant Chuan ye una nueit curta. Y, sin dembargo, en garra atra nueit culle tanta machia, tanta sabiduría, tanta tradición… Pero, a ormino, no vaga de fer tot lo que cal fer ixa nueit. «Por ixo existiba Sant Pietro», reconta Félix, «pa rematar tot lo que no vagaba de fer en Sant Chuan».
Porque, a la fin, toz ixos rituals son formas de sostener a vida. D’ordenar o caos. De sostener a casa…
Hue, muitas d’ixas tradicions se’n han iu perdendo. U en bels casos han quedau esmediadas a una chera, a la fiesta, a o brinco. Pero si revixas un poquet, si preguntas, si fas orella, bi apareixen… Lo fan en a voz de qui lo vivioron, en os archivos, en a memoria oral… En os lugars que resisten…
Y allora entiendes que Sant Chuan no ye solo una nueit: ye un mapa d’o que fuemos, o camín d’o que seremos.
![[cml_meya_alt itz='1105']Portiada d'o libro](http://mallata.com/wp-content/uploads/2016/01/pirineo-contado-214x300.jpg)
![[cml_meya_alt itz='1106']Vista de Yésero (Foto: Wikipedia)[/cml_meya_alt]](http://mallata.com/wp-content/uploads/2016/01/yesero_Aragón-300x200.jpg)
![[cml_meya_alt itz='1108']onso3[/cml_meya_alt]](http://mallata.com/wp-content/uploads/2016/01/oso3-300x200.jpg)
![[cml_meya_alt itz='615']pilmadores[/cml_meya_alt]](http://mallata.com/wp-content/uploads/2015/07/pilmadores-205x300.jpg)
![[cml_meya_alt itz='616']isard-275435_1280[/cml_meya_alt]](http://mallata.com/wp-content/uploads/2015/07/isard-275435_1280-300x200.jpg)
![[cml_meya_alt itz='569']1024px-Sambucus_nigra_004[/cml_meya_alt]](http://mallata.com/wp-content/uploads/2015/06/1024px-sambucus_nigra_004-300x225.jpg)
![[cml_meya_alt itz='571']sambucus nigra flor[/cml_meya_alt]](http://mallata.com/wp-content/uploads/2015/06/sambucus-nigra-flor-300x225.jpg)
![[cml_meya_alt itz='570']sambucus nigra fruto[/cml_meya_alt]](http://mallata.com/wp-content/uploads/2015/06/sambucus-nigra-fruto-213x300.jpg)