Tradicions d’o solsticio: o mapa d’o que fuemos

Articlo publicau orichinalment en aragonés en a Revista Alparcera nº 2.

Bi ha nueiz que son feitas de soneos y remeyos medecinals. En as que no s’apaga o fuego y que son feitas d’augua. Que se quedan en o cuerpo y en a memoria, y s’heredan a traviés d’os sieglos con o susurro d’as plantas. A nueit de Sant Chuan ye una d’ellas.

Siempre he pensau que bi ha bella cosa en o solsticio de verano que fa que pareixca que podamos brincar entre o tiempo, como si ixa nueit podesenos fer un bordau entrelazando os filos d’os sieglos. Y sentir a mesma ilusión que teneban as nuestras bisgüelas ixa nueit, fer o mesmo ramo que ya feban as güelas d’as güelas d’as nuestras güelas. Ixa sensación machica de confidar a salut de l’anyo —y os amors d’a vida— a una unica nueit. A lo baile d’o sol y d’a luna. Como si caminsasenos sobre una muga: entre estacions, entre mundos, entre lo que fuemos y lo que soniamos que seremos. Y, talment por ixo, anyo par d’atro repetimos cenyos que nos recuerdan que femos parte d’a tierra.

Una nueit como lo vuelo d’a gallineta blanca: Rapedo y curto. Marabilloso y extranyo. Que siempre queda a duda de si pasó de verdat y tararurá!

M’acerco a Sant Chuan y a las tradicions arredol d’o solsticio con a emoción, o respeto y cudiau de qui culle con as suyas mans un libro escrito fa sieglos. Y en ixe camín —como no podría estar d’atra forma— apareix Félix Rivas: etnografo, caminant de lugars y paisaches, recolector d’historias que no salen en os libros pero que teixen o territorio. Y, por dencima de tot, gran persona en do las haiga, siempre con os brazos y as orellas ubiertas pa recibir, ascuitar, aduyar y acompanyar.

Cuan le pregunto por as tradicions aragonesas en a nueit d’o Sant Chuan, él no me charra d’actos, sino d’un luengache. Me diz que «Cuan sale o sol en o maitin de Sant Chuan, apareix a rueda de Santa Catalina. Da la sensación de que o sol fa circos».“

Y alavez paro cuenta de que mirar-se l’amaneixer no ye solo que mirar. Ye interpretar. Ye leyer sinyals en o ciel, en a tierra, en l’augua. Ye entender que tot charra, si sabes ascuitar.

En muitos lugars d’Aragón, ixe maitín no se duerme. Se sale t’o campo, se busca l’augua, se lavan a cara, as mans, os brazos… Siet veces! Se’n va t’un pueyo pa veyer salir o sol. Como si o verano no podese prencipiar sin ixa forma de saludar a o mundo.

«A tradición yera sanchuanar-se, ir-se-ne ta un puesto con augua pa lavar-se a cara, as mans, os brazos. Y dimpués ir-se-ne a veyer salir o sol», reconta Félix.

Porque sanchuanar-se ye limpiar-se d’o que sobra. Ye dixar dezaga l’hibierno. Ubrir o niedo a la machia d’a calor y d’o verano. Soniar con escomencipiar de nuevo.

Porque o solsticio no ye solo que augua. Ye fuego. Ye planta. Ye cuerpo. Ye vida.

O poder purificador d’una chera. Y de fer un ramo con sabuco antes que no salga o sol. Dixar un uego en un veire d’augua pa veyer si l’amor culle forma. Y tot ocurre en un breu espacio de tiempo: en una nueit que concentra sieglos.

Más de siet mil anyos, dicen os estudeos. Más de siet mil anyos fendo fuego pa celebrar a nueit más curta de l’anyo, encara que no coincida con a calendata exacta.

Más de siet mil anyos de tradición pagana, teixindo con flors lo machico y lo cutiano, lo visible y lo invisible, as estrelas y os soneos.

Félix lo cuenta dende os detalles. Dende as palabras. Dende lo chicorrón. Me diz que en Lecinyena as mullers iban antes de l’amaneixer t’o santuario. Rezaban. Y en salir-ie, devantaban piedras d’a tierra. «En función de si bi heba más u menos humidat debaixo d’as piedras, sabeban si ixe anyo iba a ser más u menos humido».

A tierra como oraclo. O campo como calandario.

Pienso en ixo y m’apercazo d’o leixos que somos agora d’ixa forma de mirar. Hemos dixau de leyer o mundo, de preguntar a la tierra. Y, manimenos, bella cosa d’ixo contina viva. En os cenyos. En as palabras. En qui encara recuerda.

Sant Chuan tamién yera protección. Contra malotías. Contra agolorios. Contra temors.

Lambardinia Félix que en o Maestrazgo as mais daban queso y allo a los suyos fillos ixa nueit. «O queso se deixaba xoriar a l’aire libre y diz que a los ninos que lo minchaban no les heba de fizar garra bichet ixe anyo».

Porque o solsticio de verano ye ixe momento en o que lo cutiano se torna sagrau. En que lo que siempre ha estau asti —l’augua, as plantas, o fuego— adquiren un atro significau.

Una d’as tradicions que más goyo me fan d’ixa nueit, ye la de recullir o ramo de Sant Chuan. Ixucar-lo. Alzar-lo. Convertir-lo en fumo que sana, en vapor que cura, en memoria que esnaviesa l’anyo y que nos ricuerda dende a chaminera en o preto de l’hibierno, que tornará o verano.

Ay, ixa nueit en a que se quitan as sabanas, s’airea la casa. Se pasa a los ninos por o tronco ubierto d’un arblo. Se buscan barcos en a clara d’o uego. Se sonea con un espiello baixo l’almada. Se creman palabras mientras se brincan as cheras.

Tot pareix extranyo si te lo miras dende difuera. Pero tot tien sentiu si te lo miras dende adintro.

Una nueit en la que lo que ye en chugo, ye a rilación con o mundo.

Félix me charra tamién d’o vin de nueces. Diz qeu cal cullir-las verdas ixa mesma nueit, y que cal asperar dica aviento pa ubrir a botella. «Cal cullir un numero impar de nueces pa que o licor siga bueno».

M’aturo asti, en ixe numero non. En ixe detalle aparentement insignificant y que, con tot, contiene una forma d’entender a vida. Una lochica simbolica que no busca explicación cientifica, sino equilibrio.

Y me pregunto cuántos d’ixos detalles chicorrons, d’ixas chicotas cosas, hemos perdiu.

Sant Chuan ye una nueit curta. Y, sin dembargo, en garra atra nueit culle tanta machia, tanta sabiduría, tanta tradición… Pero, a ormino, no vaga de fer tot lo que cal fer ixa nueit. «Por ixo existiba Sant Pietro», reconta Félix, «pa rematar tot lo que no vagaba de fer en Sant Chuan».

Porque, a la fin, toz ixos rituals son formas de sostener a vida. D’ordenar o caos. De sostener a casa…

Hue, muitas d’ixas tradicions se’n han iu perdendo. U en bels casos han quedau esmediadas a una chera, a la fiesta, a o brinco. Pero si revixas un poquet, si preguntas, si fas orella, bi apareixen… Lo fan en a voz de qui lo vivioron, en os archivos, en a memoria oral… En os lugars que resisten…

Y allora entiendes que Sant Chuan no ye solo una nueit: ye un mapa d’o que fuemos, o camín d’o que seremos.

Fendo mallata d’estrela a estrela

Mallata ha participau en a 6ena edición d’a emisión especial de Radio Topo D’estrela a estrela con un programa pleno de voces, historias y esquilas.

D’estrela a estrela ye una iniciativa que surtió en l’anyo 2011 como commemoración d’a sinya d’a Carta Europea d’as Lenguas Minoritarias y mira de visibilizar as lenguas de Aragón. En ista zaguera edición, s’ha puesto disfrutar de 18 horas seguidas de radio en aragonés y catalán.

En o programa especial Mallata, hemos iu de cabanyera fendo mallata d’estrela a estrela con os sonius que nos traye iste programa especial, que no son atros que os d’os recuerdos de chent que ha viviu ista actividat, y d’as esquilas de cients de ovellas. As gravacions que salen d’ista Mallata nos las ha prestadas l’etnografo Enrique Satué. Y as cancions que i sonan son “Arribada qu’ei la sason” de Chicotén VII, como sintonía d’o programa; “Lo día, María” d’o grupo gascón Nadau; “Cambio” de La Tarrancha y Gaire; y zarrando “Una huella en la nieve” de La Ronda de Boltaña.

Que as remeranzas pastorils vaigan de cabanyera dica las vuestras mallatas en forma d’ondas 😉

O programa se puede descargar u ascuitar online a travies d’iste link: https://archive.org/details/FENDOMALLATA

Fillo d’as estrelas

Copla ganadera en l’anyo 2014 d’o XVII concurso de coplas en aragonés que organiza o Concello de Zaragoza.

Cuántas coplas cullirán
en o morral d’o pastor
que en os diyas de verano
camina baixo lo sol.

Cuántos suenios apedecaus
baixo as piedras de l’agüerro
cuántas remeranzas tristas
conchela a nieu de l’hibierno.

Fillo d’as estrelas ye
o pastor cuan pastorea
a él se lo miran os astros
él cosira a las ovellas.

L’unica patria que troba
ye o fumo d’as chamineras
que viellas falordias conta
en as nueis calients u fredas.

Por as sendas y por monts
él va esfendendo ista tierra
y con cada trango suyo
a biodiversidat empenta.

As suyas parolas son
as simients d’un mundo nuevo
simients d’as que ha de brotar
o nuestro esdevenidero.

Si disparixe o pastor
morirán istas montanyas
y en silencio con os arbres
morirá la nuestra fabla.

No quiero que disparixcan
flora y fauna en istas selvas
por ixo digo que entalto
a causa agroganadera.

Lucía López Marco

Quan as tradicions curan

Articlo publicau o 21 de chinero de 2016 en a sección La Braña d’Eldiario.es Cantabria.

A prencipios d’anyo, Marcos Pereda sucheriba en iste diario, como proposito ta iste 2016, que estasenos conservadors, y nos empentaba a conservar o nuestro patrimonio immaterial, a nuestra cultura, as parolas, os camins, os arbols… Yo he decidiu acceptar a suya invitación y mirar d’estar un poquet mas conservadera, y de vez que foi os quefers, compartir-los ta que mas chent pueda sumar-se-ie. Asinas que hue feré servir istas linias ta charrar de plantas, de tradicions y de cómo os sabers ancestrals pueden estar a nuestra salvación en un futuro.

Mientras sieglos, as conoixencias sobre remedios naturals s’han iu transmitindo de cheneración en cheneración, tenendo una gran influencia en a medicina moderna, que a lo largo d’o tiempo ha iu asimilando os sabers d’o campesinau. Manimenos, d’un tiempo a ista parte istas conoixencias han iu cayendo en l’ixuplido en beneficio d’as grans farmaceuticas, y tot y que a ciudadanía cada vez ye mas conscienciada sobre l’uso responsable d’os farmacos de sintesis, i hai muit pocos estudeos relacionaus con a materia.

Ye curiosa, a ignorancia que tenemos sobre os tresoros que tenemos arredol, y achugo a que a gran mayoría d’a población de Cantabria desconoixe que una planta tant conoixida por totz como a felguera, s’ha feito servir tradicionalment en ista tierra como alimentación t’o bestiar; que os ninos y ninas d’antes utilizaban o raquis d’as frondes u l’eixe d’a fuella ta chugar a toros y vacas; que s’emplegaba como aislant ta rellenar chergons, ta embolicar trunfas y  que no se chelasen, u en os tellaus; u que con as frondes d’as felgueras se fabricaban escobas…

Unatra planta que nos resulta familiar y que manimenos desconoixemos ye a yedra, que s’emplegaba no solament como planta trepadera ta dar mas consistencia a las fronteras, sino que tamién se feban coronas con as suyas fuellas ta levar a os difuntos; con o suyo cocimiento se feba un enxuague que aliviaba o dolor de ruellos; y con olio, sabuco, cera y yedra se feba una pomada que s’aplicaba ta aliviar cremaduras, crepas d’a piel, sabanyons u hemorroides. Amás, a las vacas que albortaban se les daba de minchar ista planta, a os caballos capaus se les lavaba con o cocimiento d’as fuellas y a saliva producida de mascar as suyas fuellas s’aplicaba sobre os uellos d’as vacas con boira u cataratas; y, por si estase poco, a ropa negra se lavaba en o cocimiento de yedra ta sacar-le a color parda.

Si dos plantas albergan totz istos usos, qué pasaría si inventariasenos toda a sabiduría popular arredol d’as plantas que nos rodean? Por ixo, resulta intresant consultar libros como ‘Estudios etnobotánicos en Campoo‘, de Manuel Pardo de Santayana, u ‘Etnobotánica en Miera: El lexico, los usos de las plantas y la vida tradicional en las montañas de Cantabria‘, de Javier Herrera Rovira, y investigar sobre os usos que tradicionalment s’han dau a las plantas que i hai a o nuestro arredol.

Y una vez aplegaus con l’entusiasmo conservador, ir mas enta allá, y enzurizar a familiars, amigos, u a chent que trobemos en qualsiquier puesto a que nos charren d’os usos que conoixen d’as plantas, minerals, etc… Y no limitar-nos a replegar solo que os usos medicinals, porque sería una pena que se nos eslampasen atros, como os destinaus a l’alimentación y a curación d’o bestiar, que a día de hue, con l’empente d’a ganadería ecolochica, cobran mas importancia que no nunca en suposar una alternativa a os alimentos transchenicos y a os farmacos de sintesi. Igual que sería una pena deixar que se perdesen en l’ixuplido aquellas especies y variedatz locals destinadas a o consumo, verdaderas delicias que no podemos quedar-nos sin descubrir. D’atra man, replegando istos usos, contribuimos a conservar a tradición y a biodiversidat locals.

Asinas que capucemo-nos en ista sabiduría, transmitamos-la, y aduyemos a conservar iste tresoro que no ye solament parte d’a nuestra historia y d’a nuestra cultura, sino que tamién puede estar a clau que nos ubra as puertas d’o futuro. Porque quan haigamos abusau tanto d’os antibioticos que ya no tiengan efectos, u quan todas as simients sían propiedat de multinacionals, as tradicions pueden estar as que nos libren d’as malotías y d’a fambre. Y no, no me clamen hippie, clamen-me conservadera.

Una d’onsos

[cml_meya_alt itz='1105']Portiada d'o libro
Portiada d’o libro “El Pirineo contado” d’Enrique Satué

Iste texto perteneixe a o libro “El Pirineo contau”, d’Enrique Satué y publicau por Prames.

Amás de dicir que de l’onso s’ha feito un mito y una leyenda, poco mas cal adhibir. Mientres parte d’os habitants yeran con o bestiar en Tierra Baixa, a l’amparo d’as chamineras ennegridas y resplandecients, ancianos, mullers y ninos agrandioron, terchiversoron y transmitioron en cerrau rolde pedagochico tradicions que, muitas veces, yeran d’un orichen muit remoto.

A historia oral de l’onso no eslampa a istas pautas y si belún me pedise un eixemplo, yo le contaría siempre “A caza de l’onso de Yesero”.

No ye extranyo que ista leyenda se chestase en ista localidat, que a os pietz d’a gran osera de Tendenyera, dio buenos cazadors de plantigraus.

A fiera desapareixió d’os suyos monts a zaguers d’o sieglo XIX, y procedent d’a siguient centuria he replegau prou información sobre trobadas con aquella. A nuestra leyenda la he replegada tamién amán de Yesero, en Biescas (pareixidas se rechistran en tot l’ambito troncal indoeuropeo). En ista zaguera localidat se charra d’un grupo de cazadors d’a villa que levaban a un magnifico tirador d’o primer lugar que, cómo no, encaixando etnocentrismo, quedaría ridiculizau por l’onso. Allí precisament ya i heba “charrau a o escuchete” l’onso a un de Casa Usla, pues le’n rancó; y ye que as leyendas, quan se creyan, colean por tot arreu…

De qualsiquier traza, a tradición asocia con mayor insistencia a historia a Antón Samper y Ramón de Chacón, viellos amigos unius por as artes d’un rudo oficio (Saturnino Salvador Pardo, naixiu de Yésero en 1902).

[cml_meya_alt itz='1106']Vista de Yésero (Foto: Wikipedia)[/cml_meya_alt]
Vista de Yésero (Foto: Wikipedia)

O Yesero d’o sieglo XIX yera una polida aldeya rodiada de tuquetas, en l’interfluvio Galligo-Ara. Dende o lugar, a Sierra de Tendenyera, con as suyas selvas y cheleras, pareixeba que en qualsiquier momento podese desplomar-se y cayer sobre ell. A verdat ye que causaba respecto, maxime tenendo en cuenta que dende aquells chelos baixaba o Barranco de l’Infierno. Teneba trenta y seis casas, con una beroya escuela porticada, an no faltaba o detalle d’o reloch solar. A suya ilesia yera dedicada a Santo Saturnino y amás teneba dos ermitas: a d’a Virchen d’as Nieus que, cómo no, se miraba a Tendenyera, y a de Santo Chulián. Contaba con muit buenas chents, como encara succede hue. Parcas, prudents, reservadas; con “corazón de tieda”, como diz un amigo mayestro que exerció y s’enamoró en a suya choventut por ixes paraches. D’ixa cofradía yeran os nuestros Antón y Ramón, encara que masiau optimistas y confiaus; en ixo sí que no yeran autenticos montanyeses. Una nueit de sanmiguelada os nuestros amigos se chuntoron en a tabierna a chitar plans. Corrió o buen vin, tamién a cecina y más que más, se i charró muito, masiau… Mas que no planiar estratechias de caza, lo que se fació estió espelellar a l’onso antes de cazar-lo. Tot lo consumiu quedaría a cuenta d’o pelello que a l’atro’l día iban a cazar. Salioron de nueitz y en dos horas plegoron a las cercanías d’o Paso de l’Onso. Manimenos, pareixe que l’animal s’abanzó. L’ixafiego, os tragos y o creyer que o treballo ya yera feito, impidió que blincase l’adrenalina y que se movilizasen os refleixos. Dimpués de dubdar, Ramón encertó en encaramar-se a un abet. No lo fació asinas Antonio, que luego estió debaixo d’a tripa de l’onso. Enduró, sin alentar, zarandeus y mil perrerías que fació con ell o bicho, dica que iste se quedó convenciu d’a suya muerte. Solament quan l’onso habió marchau s’atrevió a descender Ramón. Quan plegó chunto a o socio s’acochó y le dició: “Ascuita, Antonio, qué t’iciba l’onso al escuchete?”. Antonio encara en tierra, sacudindo-se a ropa y emparando os vuelcos d’o corazón, bien le podió dicir lo d’a falordia de l’onso de Samaniego: “Aparta a tuya amistat d’a persona/ que si te veye en risgo t’abandona”.

[cml_meya_alt itz='1108']onso3[/cml_meya_alt]

Manimenos, mas pragmatico, alavez sí fendo gala a la suya condición de montanyés, cambeó ixo por: “Na mocé. Que a piel, antes de cazata en cal espellejata”. O que no veniba a dicir unatra cosa que “no faigas cuentas, montanyés, que te saldrán d’o revés”, u, dito d’unatro modo, que no vendas o pelello de l’onso antes de cazar-lo.

Afortunadament o Pireneu no solament tiene toponimos, historias, leyendas y mitos de l’onso ya que encara i sobreviven ueito plantigraus. Chusto ye, pues, que se compensen os procesos aniquiladors d’o pasau. O Pirineu deixará de clamar-se asinas si desapareixe l’onso. Quan plegue ixe día -Dios no lo quiera- a chisla habrá encaramullau o veire y prencipiará a inflexión definitiva d’istas montanyas: ni i habrá leyendas, ni chents que las saban, ni animals, como l’onso, que las orichinen. Ta par d’alavez, recordar o mensache decimononico de l’indio Sealth a os escolars será exercicio de puro cinismo:

“(…) Isto sabemos: a tierra no perteneixe a l’hombre; l’hombre perteneixe a la tierra. Isto sabemos. Tot va enlazau, como a sangre que une a una familia. Tot va enlazau. Tot o que ocurra a la tierra le ocurrirá a os fillos d’a tierra. L’hombre no teixió a trama d’a vida; ell ye solament un filo. O que fa a trama le’n fa a ell mesmo. (…)”

Remeios d’orichen animal emplegaus en etnomedicina y en etnoveterinaria

Caldo de babieca ta sanar as paperas, caldo de cadiellos t’os tuberculosos, luenga de cullebra t’a dentición d’os ninons, u zapos vivos bullius en olio ta curar as feridas producidas por os xubos en as caballerías… pareixen remeios quitaus de Harry Potter, pero no, se tracta d’animals usaus tradicionalment en a medicina y a veterinaria populars.

[cml_meya_alt itz='615']pilmadores[/cml_meya_alt]

Navatiando entre a bibliografía ta un treballo sobre etnoveterinaria, fue a dar con un libro de l’etnologo Rafael Andolz titulau De pilmadores, curanderos y sanadores en el AltoAragón, publicau en 1987, en o qual se replegan distintos remeios utilizaus entre o pasau sieglo XX. Beluns clamoron muito o mío ficacio, como o conoixiu baile d’a tarantula, levau a la practica en a zona de Monegros, an as picaduras de tarantulas se curaban a pur de mosica y coplas. Quan una persona resultaba afectada por a picadura d’istes aracnidos, se les levaba ta casa suya y se les obligaba a guardar leito bien abrigaus (con quantas mantas y quantos braseros cargaus con as brasas d’o fogar). De vez, en a falsa, prencipiaba a fiesta: se tanyeba, se cantaba y se bebeba sin aturar, fendo caso omiso a os chilos d’a persona malauda. Dimpués de quantas horas de borina, y mas que mas yera efectivo si o malaudo bailotiaba dentro d’o leito, a malotía desapareixeba. Rafael Andolz en o suyo libro se pregunta si a efectividad de tant curioso tractamiento radicará en a sudor que provoca y que aduyaría a eliminar as toxinas. A explicación d’os locals yera que “a tarantula tiene como una especie de guitarra en a espalda y mientres tocan os mosicos en casa de l’enfermo, a tarantula tamién baila y s’agota”. En o Programa de Fiestas de Pallaruelo de 1977 amaneixeba un poema de Juan Baleyases que en una d’as suyas estrofas diciba asinas “Y si pica tarantula/ u le fiza un escorpión/ ta curalo de camín/ buscaban un tañedor/ y allí venga a bailar jotas/ a gente por t’ol redol/ y si i había algún jotero/ tirar valiente canción/ y con otras mercaderías/ aunque les en digo yo/ a persona no paicía/ y se le’n iba el dolor”. Curiosament, iste mesmo baile ta curar os atarantamientos s’ha rechistrau tamién en o sud d’Italia.

Amás d’iste, amaneixen en o libro muitos chocants remeios, beluns d’ells d’orichen animal, como tomar o xuco derivau de macerar figau de caballo u de ternera en vin fuerte ta curar as anemias, atar a la cabeza de l’enfermo un palomo viva ubierto a lo largo ta curar a meningitis, u o que levaban a la practica en Binéfar ta privar a mal que teneban os ninos quan les saliban os dients, que consistiba en que o pai de l’afectau heba de pillar una cullebra, rancar-le a luenga y soltar a cullebra unatra vez, a luenga s’embolicaba en un panyo que, con un imperdible, se colocaba en bella prenda d’o nino. Os tuberculosos se curaban bebendo caldo de cadiellos, solo que no podeban saber de qué yera o caldo, sino o remeio no surtiba efecto, mientres que en Ibieca bebeban caldo de babieca t’as paperas. D’atra man, en Arén, tractaban as almorranas d’a siguient traza: se vertiba un fardacho vivo en olio bullindo, se desfeba tot, se le adhibiba espliego y grasa de cerdo y o mezclallo s’untaba de nueitz entre tres u quatro días, tiempo dimpués d’o qual, se curaban.

[cml_meya_alt itz='616']isard-275435_1280[/cml_meya_alt]

Dimpués de descubrir ista curiosa obra de Rafael Andolz, y sin asperanzas de trobar vivos en a memoria d’os montanyeses mas remeios d’ista mena, me levé una segunda sorpresa, quan una sinyora de Barbenuta me narró cómo curaban en a suya choventut as feridas que as caballerías se feban con os xubos, y que consistiba en bullir zapos vivos en olio y dimpués aplicar ixe olio, una vez frío, sobre as feridas ta que zarrasen. Un sinyor de Yosa me confirmó que en casa suya tamién se feba, encara que solament bulliban a piel d’o zapo. En a Val de Tena yera muit comun fer servir cuerno de sarrio ta afeccions diversas, como paperas, infeccions bucals, pulmonías de diversas especies u a fiebre d’as caballerías; y en muitos puestos, emplegaban as telarainas como cicatrizants.

Encara que l’uso d’animals en etnomedicina y etnoveterinaria no sía chustificau, resulta curioso que os nuestros debantpasaus, a pur d’a tecnica d’asayo-error descubrisen formas curativas que, sieglos dimpués, a sciencia explicaría, como por eixemplo, que a secreción mucosa d’o zapo tiene efecto anestesico local y amás detiene as hemorrachias u que as telarainas son buenas cicatrizants porque estimulan o creiximiento y l’actividat natural d’as celulas en contacto con ellas y amás son recubiertas con fungos que tienen acción antibiotica.

O Sabuco, una planta muit emplegada en a veterinaria popular altoaragonesa

[cml_meya_alt itz='569']1024px-Sambucus_nigra_004[/cml_meya_alt]

Sambucus nigra, conoixida en castellán como saúco y en aragonés como sabuco u sabuquero, ye un arbusto muit común en o Pireneu y en atras zonas d’a Peninsula Iberica. Ye de crosta suberosa, de color parda en o tronco, de color cenisa en as ramas añals y verda en los brotes de l’anyo. A flor ye blanca y da uns frutos negros y carnosos.

O sabuco floreix a partir d’abril, prencipalment por San Chuan, encara que os suyos frutos no maduran dica finals de verano. Iste arbusto se cría en sotos, setos, ribazos d’hortals… entre os 500 y os 1.500 m.

O sabuco ye, probablement, a planta mas utilizada en a veterinaria popular altoaragonesa. As suyas flors se culliban y se deixaban ixucar pa disposar d’ellas tot l’anyo. Se feban servir solas u fendo parte d’o popular Ramo de San Chuan. Iste ramo se feba a nueit d’o 24 de chunio chusto antes que no amaneixese y se componeba de flors de sabuco (Sambucus nigra), malva (Malva sylvestis), menta (Mentha spp.), tolongina (Melissa officinalis), rosas silvestres (Rosa canina), etc… Pa que tenese mas poder se bendiciba en a ilesia. Iste ramo se deixaba ixucar, bien en os balcons d’as casas, bien chunto a o fogaril. Y se guardaba pa fer saumerios que s’aplicaban en os animals anfermos.

[cml_meya_alt itz='571']sambucus nigra flor[/cml_meya_alt]

Os saumerios de sabuco u d’o Ramo de San Chuan se podeban obtener bien cremando a flor de sabuco en una sartén viella pa que se chenerase o fumo, u bien bullindo-la en una perola d’augua pa producir os vapors.

S’utilizaban pa qualsiquier patolochía a ran respiratorio, qualques malotías dichestivas (empachos, diarreas, colicos intestinals) y problemas a ran d’o braguero (mastitis, fizaduras de gripia, secau…). Tamién yera eficaz en as inflamacions d’a glandula parotida (paperas).

Quan se tractaba de malotías respiratorias, dichestivas u d’a glandula parotida, se colocaba a l’animal enfermo una manta sobre a cabeza, y por baixo d’os ollars se colocaba una sartén rusient con a flor, u a olla con a decocción, pa obligar-lo d’ista forma a alentar as vapors. Pa os colicos, intestinals, i hai qui fa incidir as vapors en o vientre de l’afectau. Tamién yera conoixiu l’efecto d’a mermelada de sabuco pa patolochías a ran bronquial.

[cml_meya_alt itz='570']sambucus nigra fruto[/cml_meya_alt]

Si, por contra, se quereba tractar una mastitis u una fizadura de gripia en o braguero*, se colocaba a sartén u perola debaixo d’a ubre de l’animal. Ta que a curación estase mas eficaz, dimpués se cubriba o cuarterón afectau con buro (baleyo archiloso). Quan o que se quereba yera ixucar a l’animal, se feban incidir as vapors sobre un trapo humido entre uns menutos y s’aplicaban sobre o braguero.

Os fumos d’o Ramo de San Chuan, amás, s’utilizaban ta desinfectar cubiculos an heba muerto bell animal. Tamién se feba en as cambras d’as casas en as qualas i heba feneciu bella persona.

*cal aclarir que os informants gosaban achacar qualsiquier inflamación en o braguero a la mordedura de gripia, quan en a mayoría d’ocasions, a hinchazón sería d’orichen bacteriano.