Tradicions d’o solsticio: o mapa d’o que fuemos

Articlo publicau orichinalment en aragonés en a Revista Alparcera nº 2.

Bi ha nueiz que son feitas de soneos y remeyos medecinals. En as que no s’apaga o fuego y que son feitas d’augua. Que se quedan en o cuerpo y en a memoria, y s’heredan a traviés d’os sieglos con o susurro d’as plantas. A nueit de Sant Chuan ye una d’ellas.

Siempre he pensau que bi ha bella cosa en o solsticio de verano que fa que pareixca que podamos brincar entre o tiempo, como si ixa nueit podesenos fer un bordau entrelazando os filos d’os sieglos. Y sentir a mesma ilusión que teneban as nuestras bisgüelas ixa nueit, fer o mesmo ramo que ya feban as güelas d’as güelas d’as nuestras güelas. Ixa sensación machica de confidar a salut de l’anyo —y os amors d’a vida— a una unica nueit. A lo baile d’o sol y d’a luna. Como si caminsasenos sobre una muga: entre estacions, entre mundos, entre lo que fuemos y lo que soniamos que seremos. Y, talment por ixo, anyo par d’atro repetimos cenyos que nos recuerdan que femos parte d’a tierra.

Una nueit como lo vuelo d’a gallineta blanca: Rapedo y curto. Marabilloso y extranyo. Que siempre queda a duda de si pasó de verdat y tararurá!

M’acerco a Sant Chuan y a las tradicions arredol d’o solsticio con a emoción, o respeto y cudiau de qui culle con as suyas mans un libro escrito fa sieglos. Y en ixe camín —como no podría estar d’atra forma— apareix Félix Rivas: etnografo, caminant de lugars y paisaches, recolector d’historias que no salen en os libros pero que teixen o territorio. Y, por dencima de tot, gran persona en do las haiga, siempre con os brazos y as orellas ubiertas pa recibir, ascuitar, aduyar y acompanyar.

Cuan le pregunto por as tradicions aragonesas en a nueit d’o Sant Chuan, él no me charra d’actos, sino d’un luengache. Me diz que «Cuan sale o sol en o maitin de Sant Chuan, apareix a rueda de Santa Catalina. Da la sensación de que o sol fa circos».“

Y alavez paro cuenta de que mirar-se l’amaneixer no ye solo que mirar. Ye interpretar. Ye leyer sinyals en o ciel, en a tierra, en l’augua. Ye entender que tot charra, si sabes ascuitar.

En muitos lugars d’Aragón, ixe maitín no se duerme. Se sale t’o campo, se busca l’augua, se lavan a cara, as mans, os brazos… Siet veces! Se’n va t’un pueyo pa veyer salir o sol. Como si o verano no podese prencipiar sin ixa forma de saludar a o mundo.

«A tradición yera sanchuanar-se, ir-se-ne ta un puesto con augua pa lavar-se a cara, as mans, os brazos. Y dimpués ir-se-ne a veyer salir o sol», reconta Félix.

Porque sanchuanar-se ye limpiar-se d’o que sobra. Ye dixar dezaga l’hibierno. Ubrir o niedo a la machia d’a calor y d’o verano. Soniar con escomencipiar de nuevo.

Porque o solsticio no ye solo que augua. Ye fuego. Ye planta. Ye cuerpo. Ye vida.

O poder purificador d’una chera. Y de fer un ramo con sabuco antes que no salga o sol. Dixar un uego en un veire d’augua pa veyer si l’amor culle forma. Y tot ocurre en un breu espacio de tiempo: en una nueit que concentra sieglos.

Más de siet mil anyos, dicen os estudeos. Más de siet mil anyos fendo fuego pa celebrar a nueit más curta de l’anyo, encara que no coincida con a calendata exacta.

Más de siet mil anyos de tradición pagana, teixindo con flors lo machico y lo cutiano, lo visible y lo invisible, as estrelas y os soneos.

Félix lo cuenta dende os detalles. Dende as palabras. Dende lo chicorrón. Me diz que en Lecinyena as mullers iban antes de l’amaneixer t’o santuario. Rezaban. Y en salir-ie, devantaban piedras d’a tierra. «En función de si bi heba más u menos humidat debaixo d’as piedras, sabeban si ixe anyo iba a ser más u menos humido».

A tierra como oraclo. O campo como calandario.

Pienso en ixo y m’apercazo d’o leixos que somos agora d’ixa forma de mirar. Hemos dixau de leyer o mundo, de preguntar a la tierra. Y, manimenos, bella cosa d’ixo contina viva. En os cenyos. En as palabras. En qui encara recuerda.

Sant Chuan tamién yera protección. Contra malotías. Contra agolorios. Contra temors.

Lambardinia Félix que en o Maestrazgo as mais daban queso y allo a los suyos fillos ixa nueit. «O queso se deixaba xoriar a l’aire libre y diz que a los ninos que lo minchaban no les heba de fizar garra bichet ixe anyo».

Porque o solsticio de verano ye ixe momento en o que lo cutiano se torna sagrau. En que lo que siempre ha estau asti —l’augua, as plantas, o fuego— adquiren un atro significau.

Una d’as tradicions que más goyo me fan d’ixa nueit, ye la de recullir o ramo de Sant Chuan. Ixucar-lo. Alzar-lo. Convertir-lo en fumo que sana, en vapor que cura, en memoria que esnaviesa l’anyo y que nos ricuerda dende a chaminera en o preto de l’hibierno, que tornará o verano.

Ay, ixa nueit en a que se quitan as sabanas, s’airea la casa. Se pasa a los ninos por o tronco ubierto d’un arblo. Se buscan barcos en a clara d’o uego. Se sonea con un espiello baixo l’almada. Se creman palabras mientras se brincan as cheras.

Tot pareix extranyo si te lo miras dende difuera. Pero tot tien sentiu si te lo miras dende adintro.

Una nueit en la que lo que ye en chugo, ye a rilación con o mundo.

Félix me charra tamién d’o vin de nueces. Diz qeu cal cullir-las verdas ixa mesma nueit, y que cal asperar dica aviento pa ubrir a botella. «Cal cullir un numero impar de nueces pa que o licor siga bueno».

M’aturo asti, en ixe numero non. En ixe detalle aparentement insignificant y que, con tot, contiene una forma d’entender a vida. Una lochica simbolica que no busca explicación cientifica, sino equilibrio.

Y me pregunto cuántos d’ixos detalles chicorrons, d’ixas chicotas cosas, hemos perdiu.

Sant Chuan ye una nueit curta. Y, sin dembargo, en garra atra nueit culle tanta machia, tanta sabiduría, tanta tradición… Pero, a ormino, no vaga de fer tot lo que cal fer ixa nueit. «Por ixo existiba Sant Pietro», reconta Félix, «pa rematar tot lo que no vagaba de fer en Sant Chuan».

Porque, a la fin, toz ixos rituals son formas de sostener a vida. D’ordenar o caos. De sostener a casa…

Hue, muitas d’ixas tradicions se’n han iu perdendo. U en bels casos han quedau esmediadas a una chera, a la fiesta, a o brinco. Pero si revixas un poquet, si preguntas, si fas orella, bi apareixen… Lo fan en a voz de qui lo vivioron, en os archivos, en a memoria oral… En os lugars que resisten…

Y allora entiendes que Sant Chuan no ye solo una nueit: ye un mapa d’o que fuemos, o camín d’o que seremos.

Nusotras desfendemos a tierra

Articlo publicau orichinalment en aragonés en Colectividad –Boletín d’Apoyo Mutuo Aragón, número 16, marzo de 2026.

Bi ha mullers que no solo desfienden a tierra, sino que tamién son territorio. Son mont. Son río. Son mar. Son huerta. Son fenar y tramuseral. Barzal y camón. Son oliveras centenarias…

L’anyo pasau tenié a suerte de charrar con muitas d’ellas: mullers que prencipioron verdaderas barallas pa desfender ixo d’o que fan parte. Ixo que son. Dende as casas suyas. Dende os suyos campos. Dende l’augua que bebeban os suyos fillos. Dende l’aire que dentraba por a finestra.

Charrando con ellas he comprendiu que as mullers protechemos a tierra con o cuerpo. Que femos d’o territorio o nuestro propio cuerpo.

Talment porque tenemos un organo —o utero— disenyau pa estar tierra an que cherminen simients, pa estar abrigo d’atros cuerpos. U puede estar que simplement somos más conscients de que bi ha atros sers con os que coexistimos y, tamién, de que bi habrá vida dimpués d’as nuestras vidas y hemos de guarenciar a suya supervivencia. Porque a planeta tamién ye un utero y no solo nos da vida a nusotras.

Por ixo, Sofía Gatica entendió que bella cosa no marchaba bien astí difuera cuan a suya filla morió tasament unas horas dimpués d’abandonar o suyo propio cuerpo. Atras mullers entendioron que bella cosa se crebaba cuan empecipioron a faltar peixes en o lago, cuan a selva se tornó silencio, cuan l’augua deixó de saber a augua.

Denguna no charraba de “modelo extractivista”.

Charraban d’a vida.

Y astí entendié que lo que yeran fendo no yera solo que una luita ambiental. Yera, más que más, protecher as condicions que permiten naixer, creixer, quedar-se-ie…

A mayoría d’as mullers que replego en “Nosotras somos semilla” viven en o medio rural. Atras habitan ciudaz trascruzadas por conflictos ambientals. Belunas son agricultoras, pescataires, pastoras. Atras cientificas. Atras activistas que aprendioron a estar-lo por necesidat. Pero todas conoixen a interdependencia.

Saben que si a tierra enferma, o cuerpo enferma.

Que si l’augua se contamina, a comunidat s’estricalla.

Que si as simients desapareixen, tamién lo fa la memoria.

Por ixo, a suya desfensa se basa en cenyos cutianos: alzar simients en potes de veire. Negar-se a vender a tierra. Organizar reunions en a cocina mientras se prepara la cena.  Cosirar una raza autoctona. Amamantar a os suyos fillos mientras se charra debant d’un microfono.

Bi ha bella cosa marabillosa en ixa forma de resistir.

No ye a epica de l’heroi solitario que tanto triunfa en os libros. Ye o ret.

Mullers que teixen comunidat como qui teixe lana: punto a punto, charrada a charrada. Que saben que solas son mas fráchils, pero que chuntas son paisache.

La desfensa feminista d’o territorio tamién cuestiona una ideya que hemos normalizau: que a tierra ye un recurso. Pa nusotras no lo ye. A tierra ye relación. Ye vinclo. Ye responsabilidat. Ye bella cosa que se cudia porque te cudia. Porque femos parte d’ella igual como que ella fa parte de nusotras.

Porque somos río. Porque somos mar. Porque somos huerta. 

Cuan una muller se planta debant d’una macroexplotación u debant d’una fumigación, no ye desfendendo un troz de tierra nomás. Ye desfendendo un futuro. Ye decindo: aquí quiero vivir y aquí quiero que siga habendo futuro.

Y ixo, en un mundo que empenta a lo desarradigamiento y a lo consumo rapedo, ye fundament revolucionario.

Como lo ye tamién reconoixer que as nuestras decisions de consumo —lo que minchamos, lo que vestimos, a enerchía que femos servir— tienen consecuencias directas en ixos territorios desfendius, muitas vegadas en silencio, por mullers invisibles.

Porque unatra cosa que he confirmau gracias a istas charradas ye que no se puede deseparar a chusticia ambiental d’a chusticia social. No se puede charrar d’igualdat sin charrar d’augua, de simients, de tierra fértil, de razas autoctonas, de conoixencia indichena, de luengas minoritarias… 

As simients alzan memoria. Son chicotas, silenciosas, cuasi invisibles. Y, manimenos, sostienen o mundo.

As mullers que desfienden o territorio fan lo mesmo.

Rara vegada ocupan portiadas.

Rara vegada obtienen reconoixencia.

Pero siempre son astí.

Cosirando a tierra que pisamos.

Salvaguardando lo nuestro patrimonio común.

Desfendendo o territorio.

Estando simient.

Siricueta, lo que queda dimpués de tot

Articlo publicau orichinalment en aragonés en a Revista Alparcera nº1.

Bi ha prochectos que naixen d’un cor-cor. A camins son tan chicoz y son tan encordellaus a la tierra, que encara son una radiz apegada a una simient. Una simient que brolla a la calor d’o fuego lento, ixe que nos aduya a veyer claros os soneos. Y
cuan se soneya dende l’alto d’un lugar deshabitau, como Moriello de Sant Pietro, en o Sobrarbe, an que o silencio s’acomoda entre as fronteras de piedra y l’aire traye chiu-chius de sieglos pasaus, alasveces, ixos soneyos, se convierten en realidat.

Dende fa muito tiempo, siento angunia por todas ixas palabras que perdemos cada día. Ixos fonemas que nos fan entender y sentir millor o territorio. Por ixo soi tan enamorada d’ista iniciativa, que recupera un vocable cuasi perdiu y lo fa resurtir con a fuerza de l’eco d’as montanyas en do se chesta. Siricueta: Ixa parte que remaneix liquida en callar-se la leit cuan se fa lo queso. Una palabra que se siente como l’augua tibia, que fa ulor de brullo, que traye a los didos a sensación d’a pasta tova recientment callada sostenida por a fancella; y a la ment as fotos d’os pastors chesos immortalizaus pa cutio por Compairé en Guarrinza. Lo que i queda. Lo que aquí se valora y s’abraza. Como iste prochecto. Como iste lugar.

Moriello de Sant Pietro ye un d’ixos puestos que no amaneixen en os mapas turisticos. Un lugar deshabitau que Sara Rosado y o suyo companyero, Agustín Sesé, decidioron resucitar fa ya un decenio. No por nostalchia ni por romanticismo, sino porque allí, en ixe rincón ixuplidau, troboron un puesto dende do poder empecipiar una actividat capaz de fusionar-se
con o paisache.

«Si desembolicábanos bella cosa, heba d’estar una cosa muito chicota, adaptada a lo puesto», me conta Sara. No bi heba aduyas, ni fondos publicos, ni promesas de rentabilidat. Nomás as ganas. Nomás lo saber acumulau en os anyos de pastoreyo por o Pireneu francés. «Somos pastors —diz—, y ya hébanos treballau como asalariaus en Francia. Yo aprendié a fer queso en cabanas, levando rabanyos leiteros.»

O modelo francés, an que encara se puede muyir a man y fer queso en bel meyo d’o mont, dixó en ellos una impronta difícil de rancar. Aprendioron un atra forma de treballar: mas directa, mas ligada a lo ritmo d’a tierra, mas antiga, mas libre. La de deixar que en a muyida a leit tacase la tierra, como una ofrenda a la Pachamama. Por ixo, sabeban que ixe aprendizache no podeba quedar-se en a memoria en iste costau d’o Pireneu. Caleba dar-le cuerpo. Dixar que aquí, a siricueta seguise nutrindo de vida, cultura y tradición istos pastos abandonaus.

Y asinas naixió a ideya de Siricueta: Una quesería que no quereba estar industria, sino fogar. Que no quereba creixer, sino chitar radices. Que no buscaba producir en masa, sino con sentiu. Y como no bi heba subvencions, como no bi heba refirme oficial —«yera muito chicot pa dentrar en garra convocatoria»— decidioron lanzar un crowdfunding. Y ocurrió a machia. 

Mas de 33.000 euros recaudaus. Mas de 300 personas creyendo en o prochecto. «Estió un exito —diz Sara—. Y gracias a ixo somos construyindo a quesería.»

Con ixos diners han devantau, piedra a piedra, a sala d’elaboración. Ya tienen a cuadra. Tienen as mans. Tienen a leit. Les falta, bella vegada, o tiempo. Les sobra, siempre, a voluntat.

Siricueta no ye nomás un prochecto economico. Ye una apuesta de vida. Ye un cenyo politico en o sentiu mas profundo d’a palabra: decidir cómo vivir. Cómo producir. Cómo resistir. Cómo estar memoria y paisache.

«O nuestro soneyo inicial yera fer queso con a raza churra tensina, una raza autoctona», cuenta Sara, con bella mica de melancolía. «Pero veyiemos que fería falta un rabanyo muito gran, y unas condicions que no tenébanos». Asinas que adaptoron lo prochecto. No pa rendir-se, sino pa no crebar-se. Cambioron a escala, no lo proposito.

En un mundo an que tot empenta a lo rapido, a lo rentable, a lo immediato, prochectos como Siricueta son una pausa que nos convida a repensar: Qué tipo d’alimento queremos? Qué tipo de vida sostenemos con as nuestras decisions? Qué sabers somos deixando morir?. 

«A normativa hichienico-sanitaria ha feito muita mal —conta Sara—. S’exichen as mesmas condicions a una gran interpresa multinacional que a una producción artesanal chicota. Ixo ha feito que se pierda muito patrimonio».

 Y, manimenos, bella cosa queda. Bella cosa torna. De verano, en a cara norte d’o Pireneu, en Francia, encara pueden veyer-se cabanas an que se vende queso feito in situ, con leit de razas autoctonas. Aquí ya no. U encara no. Pero, por agora, bella cosa se ye chestando en o Sobrarbe. Pa reinventar a tradición, pa seguir alimentando-nos dende a radiz, dende a montanya, dende lo local. Dende lo posible. Pa seguir fendo ecosistema, luenga, tradición y territorio.

Siricueta ye siero. Ye lo que queda dimpués de tot. Lo que nutre en silencio.

Una forma de fer comunidat con as mans ficadas en augua en leit. Con os piez en a tierra. Con as palabras que meten voz a lo que sale d’a naturaleza.

Porque bi ha sabers que, si los perdemos, perdemos o nuestro pasau, o nuestro present y o nuestro futuro.

Iste articlo s’ha escrito a partir d’una entrevista realizada lo 24 d’abril de 2024 en a sección Mallata d’o programa La Cadiera d’Aragón Radio.

Por un feminismo de chirmanas de tierra (2024)

Un marzo mas, dimpués d’un hibierno cuasi ausent a causa d’as altas temperaturas que prevoca a emerchencia climatica, nusatras tornamos a alzar a voz pa contar lo que nos trescruza.

Iste anyo hemos d’empecipiar charrando de Palestina, una tierra que leva decenios estando despullada y que agora sufre un chenocidio por parte d’o Estau d’Israel. A población civil de Gaza ye estando victima de bombardeyos, fambrera y malotías. Asinas tamién se destruye un pueblo, negando l’acceso a la tierra y a la suya sobiranía alimentaria. Nos fa mal Palestina: ye insoportable veyer cada día imáchens d’o chenocidio en as pantallas y continar con as nuestras vidas como si cosa. Dende os nuestros lugars exichimos un halto lo fuego y una Palestina libre pa os suyos habitants.

Por ellas, por as mullers de Palestina, que resisten y luitan contra la ocupación y que, como pueden, cudian d’as suyas familias y as suyas comunidaz mirando de que plegue bella cosa de birolla y augua, protechendo, sobrevivindo, emparando, en una guerra declarada contra a tierra y a vida.

Chirmanas de tierra,

vivimos días convulsos, con tractoradas en as carreras; parte d’o campo se mobiliza. L’eco d’as protestas da de pleno en una uellada paternalista, condescendient y muito enreligada a la ciudat. Una mirada y una forma de contar-nos, reducindo-nos a un solo tipo de campo y de relato. Prou que somos conscients d’os intereses que responden a ixa apuesta comunicativa, y nos preocupa la confusión que ixo chenera. Qué se reivindica? Quí lo fa? Quí lo puede fer? Dende qué puestos se fa? En o manifiesto d’os ‘Devantamientos d’a Tierra’, d’os movimientos franceses por a defensa d’o territorio, leyébanos que a ecolochía será labradora y popular u no será. Anyadimos que o nuestro campo, o campo que somos construyindo, será agroecolochico y popular u no será. Queremos que lo compose o campesinau y no l’agroindustria. Urche un cambio de modelo, un que meta en o centro a vida, a conservación d’o territorio y a biodiversidat, que nos avite con birolla sana y que no nos enferme, y an que todas as personas que bi treballen tiengan condicions de vida dignas. Creyemos firmement que ye en a propuesta agroecolochica an que cullimos todas. A totalidat d’o territorio funciona de forma acompasada, respectando os limites d’os nuestros biens naturals, teixindo un ret afectivo, sociocultural y economico a traviés d’os alimentos que cheneramos y consumimos; a traviés d’a reconoixencia d’a valoración y o cudiau mutuo entre as personas que alimentan y as que son alimentadas. Somos fartas de discursos d’odio que sinyalan como enemigo a l’igual, y nos deixan sin enerchía pa denunciar o sistema que nos quiere enfrontinadas. Todas somos chirmanas, y pensamos que, dende o respecto, a honestidat y l’emparo mutuo podremos fer un medio rural vivo, diverso, en o cual podamos estar todas. Sería important fer l’exercicio de preguntar-nos cómo nos fería goyo alimentar-nos y saber qué nombres, historias y vidas traye con él o nuestro plato de mincha. Creyemos que ye urchent a redignificación d’as personas que treballan fendo posible a nuestra alimentación. Vivimos en un sistema an que a virolla se tira como si cosa, en o cual no se valura l’acto de minchar y an muitas vegadas emplimos o carrichón de traza mecanica, sin pensar en qué bi ha dezaga de cada alimento que pillamos. Prou que no queremos cayer en o discurso que culpabiliza. Somos conscients d’a birolla que plega ta os supermercaus, d’o tiempo que cal pa cromprar de forma conscient y pa cocinar, y d’o sistema an que i somos que nos precariza y escerrena. Reivindicamos o dreito a la imachinación. Queremos no deixar d’imachinar, fer parte de discursos en os cuals sigan deseyables atros mundos. Una politica d’o deseyo que vaiga dillá de l’anglucia de consumir (siga lo que siga, siempre mas, siempre immediatament). Queremos discursos que cheneren asperanzas, que trenquen con a superioridat moral ligada a las academias y os centros.

Chirmanas de tierra, seguimos aquí as que, en ocasions, no podemos permitir-nos ni salir t’a carrera ni protestar. Seguimos as piadas a un leito u a un posillón, sin opción a lo mas chicot movimiento. As excluyidas, as crostaliadas por vivir atras formas de sentir, de fer u decir. Seguimos as refusadas por tener un diagnostico psiquiatrico, as que cobramos menos en un mesmo treballo por bella discapacidat. Seguimos as maltratadas, dentro de relacions perversas y cruels. Seguimos las invisibilizadas tot y con anyos de sabers. Seguimos TODAS as feitas de menos por no complir con os mandatos de sociedaz machistas, capacitistas, cuerdistas u edatistas.

Y con ista diversidat, seguimos enriquindo territorios plenos de vulnerabilidaz y fortalezas, construyindo atras formas d’habitar, de compartir y de vivir.

Chirmanas de tierra,

no nos ixuplidamos de todas as mullers migrants que treballan, muitas vegadas estacionalment, en fabricas, campos y hibernaders. Con remuneración distinta en función d’o suyo orichen, sin libertat de charrar mientras treballan, sin guarencia de fer as horas contratadas y cobrar-las si no bi ha producción. Amás de tot lo mencionau, en o caso d’as mullers que treballan en as fabricas de selección, estrío, almagacenamiento de fruita en verano, fendo a suya faina a pocos graus pa guarenciar lo estau d’a fruita que será posteriorment distribuyida y con horarios variables, tamién de nueits, que meten muito difícil una conciliación familiar, mas en estando en tiempo estivenco sin aulas.

Chirmanas de tierra,

queremos trayer o goyo a este manifiesto. Y reivindicamos con argüello a las nuestras vecinas, ixas mullers que siempre s’aturan en as carreras d’os nuestros lugars a charrar, que quitan as suyas siellas a lo fresco, que comparten escalfeta y chentas, que siempre son astí fendo comunidat. Queremos una vida digna pa todas, que sintamos goyo y suerte de vivir an que vivimos. Por todas ixas mullers que se preocupan de qui vive en o suyo lugar y respectan que cada qui siga como quiera estar. No bi ha tiempo de chudgar, sino d’estar pa qui l’amenesta. Sin ixuplidar-nos que, a vegadas, podemos estar nusatras las que amenestamos emparo, porque a fortaleza y a vulnerabilidat son atributos que nos perteneixen.

Queremos mirar a lo futuro y veyer-nos en él asinas. Pero pa ixo, amenestamos l’acceso a servicios basicos, y amenestamos que a cultura no siga exclusiva d’as ciudaz y que no nomás succeda en días de fiesta. Os nuestros lugars tamién son cultura. Trobemos a forma y a formula!

Ye esencial mantener espacios pa articular una biblioteca, una ludoteca, un teatro, una sala pa prochectar cintas… Espacios que se transforman y fan posible a vida en común. Espacios pa o dialogo y a comunidat.

Aquí nombramos, aquí nos sentimos mas unidas que no nunca. Aquí femos frent, compartimos as nuestras temors, deixamos a un costau o silencio. Reivindicamos que existen muitas formas d’habitar o territorio, muitas ruralidaz que dialogan, que aprenden, que construyen, que cosiran y acullen. Una forma d’habitar o territorio de chirmanas de tierra: plena de feminismos y diversidat, d’agroecolochía, de solidaridat con os pueblos oprimius, de memoria, d’interdependencia, d’emparo mutuo, esperanza y goyo.

Por un feminismo de todas,

por un feminismo de chirmanas de tierra.

  • O cartel ye obra de Iraia Okina. Podez descargar-lo aqui.
  • Puedes ascuitar a lectura d’iste texto en aragonés aquí.
  • Iste manifiesto ha estau posible gracias a o treballo colectivo de Leire Milikua, Blanca Casares, Patricia Dopazo, Lareira Social, María Sánchez, María Montesino, Jornaleras de Huelva en Lucha, Lucía López Marco y Colectivo Arterra. Chirmanas de tierra ye un manifiesto pa lo 8M que estió empentau dende 2018, por María Sánchez y Lucía López Marco.
  • O manifiesto en atras luenguas:

Perdón por lo d’a Canal Roya, y tantas atras cosas

Ya ye primavera. A lo menos, ya lo ye oficialment. Cada anyo l’hibierno dura menos, as nevadas tardan mas en plegar y as flors colorian dinantes os paisaches.

A nuestra memoria, como l’hibierno, tamién ye cada vegada mas curta. Acaso belún recuerda ya que ista Navidat, en plena temporada, as pistas habioron de zarrar porque no bi heba nieu? Belún recuerda que ista luita ya la viviemos fa quasi vente anyos quan mirabanos de protecher A Espelunciecha? No lo se, cuento que ya dengún no lo recuerda. A nieu cayió sobre as memorias y las borró, igual como borra os sinyals anonimos d’ixos sers silenciosos que dan vida a las fumeyants chamineras en os nuestros lugars.

O Gubierno d’Aragón no lo recuerda. U talment sí, como un suenio -malsuenio- leixano d’o qual no quiere fer-se alcordanza. Una mentira, como la d’o cambio climatico y la de querer revertir a despoblación y diversificar l’actividat economica.

Igual que nos xublidamos d’os nuestros dioses ancestrals, ixos que un día se convirtioron en penya y facioron d’ista una tierra de leyenda a traviés d’unas parolas en una luenga que s’amorta igual como se’n fue lo bucardo, y que nomás vuelan ya a traviés d’as alas de bell cluxiuesos.

Podremos ixuplidar bell día que bi habió un tiempo en o qual acariciabanos a tierra d’a Canal Roya y desfrutabanos de toda la suya biodiversidat sin pilonas, ni cables, ni telesiellas? No, no lo creigo.

Iste año o Gubierno d’Aragón ha resucitau una pantasma que leva anyos sobrevolando as casas nuestras, menazando os nuestros ecosistemas y metendo en risgo a flora, a fauna y a cultura local. Me refiero a lo prochecto d’unión d’as estacions d’esquí d’Astún y Formigal a traviés d’a Val d’a Canal Roya. Os defensors d’ista iniciativa argumentan que a unión d’istas dos estacions creyará una d’as zonas d’esquí mas grans d’Espanya y atrayerá a mas turistas, lo que chenerará mas emplego y beneficios economicos pa la rechión. Manimenos, una parte important d’a población local insiste en sinyalar que iste prochecto puede tener grieus conseqüencias medioambientals, asinas como un impacto negativo en a vida d’os habitants d’os lugars cercanos.

Al fondo, Peña Foratata

Podríanos charrar d’os atascos que se repiten cada cabo de semana, d’una zona saturada de turismo, d’a dificultat d’acceso a la vivienda d’a chent d’a zona por os altos pres d’as segundas residencias, de l’emplego precario y solo por uns pocos meses a l’anyo, d’o prochecto de construyir dos Burger Kings en a zona (un en Chaca y unatro en Samianigo)… U d’una val con una gran biodiversidat, con un paisache unico que puede chenerar emplego de calidat y bien remunerau en o sector turistico de naturaleza, d’a espectacular gastronomía local —que luita per sobrevivir debant d’a creixent demanda de salchichas de cochín tipo Frankfurt que tant poco tienen d’o territorio y que invaden as cafeterías d’as pistas—, d’os cuentos, d’as broixas d’a Val de Tena, d’as leyendas, de cómo o Dios Anayet y a Diosa Arafita cosiran d’a Foratata: ixa penya en a quala se convirtió a suya filla, Culibilla, en negar o suyo amor a lo omnipotent dios Balaitús, y de cómo as fornigas d’O Formigal —ixe puesto que hue da nombre a la mayor estación d’esquí d’Aragón— la protechioron, y de cómo Culibilla, en agradeiximiento, se foradó o suyo corazón pa acullir en ell pa siempre a las fornigas blancas, y d’astí o suyo nombre en ista luenga medieval: Foratata.

U tamién de cómo, dillá d’os curtos hibiernos y a insostenibilidat —cada vegada mas evident— d’as pistas d’esquí, o cambio climatico ye plegando en un punto —debiu a la actividat humana— en o qual cada vegada resulta menos viable a vida en a planeta en un futuro proximo, tal como resalta en o suyo zaguer informe o Panel Intergubernamental sobre o Cambio Climatico (IPCC).

Por ixo, talment, cada vegada resulte mas complicau comprar l’argumento de que o esquí va a chenerar emplego de calidat en as comarcas pirenaicas, quan, en o contexto actual d’emerchencia climatica en o qual nos trobamos, habríanos d’estar conscients d’a falta de nieu y d’augua y fer-nos-ne por abanzar-nos a las sequeras que cada anyo van a estar mas severas, a lo risgo d’incendios cada vegada mayor. Y en cuenta d’invertir en prochectos completament insostenibles dende qualsequier punto de vista —y especialment dende a perspectiva climatica y ambiental—, como o esquí u as macroexplotacions de ganadería industrial, habríanos d’achugar por iniciativas que metan en o centro a chestión eficaz y chusta d’o territorio. Isto ye, emparar a las chicotas ganaderías extensivas familiars que encara sobreviven en istas comarcas, empentar a creyación de nuevos rabanyos que aduyen a conservar istos paisaches y a aprevenir futuros incendios. Afavorir a diversificación de l’actividat economica y emparar o turismo basau en a obserbación y desfrute d’a naturaleza d’una forma responsable. Y estar conscients, tamién, que no se puede promover garra pista d’esquí sin tener asegurau que va a haber ganau pastando en as estacions en verano, ya que, si no estase por l’acción d’o pastoreo que talla a hierba y mantiene a vechetación en equilibrio, a hierba creixería y se formarían bolsas d’aire entre la vechetación en cayer a nieu que dificultarían enormement a practica d’o esquí, por no charrar d’a matorralización d’o paisache.

Cómo imos a decir-les a os ninos y ninas y a las personas chovens, que tiengan suenios, que s’esforcen en estar libres, quan les somos rancando os zaguers recursos que encara conservamos, quan se ye fendo caso omiso d’os informes scientificos, quan se ye negando o impacto ambiental evident d’iste tipo de prochectos, quan en cuenta de conservar os ecosistemas, los somos destruyindo?

Dende aquí pido perdón a las cheneracions venideras. Nusotros no querebanos a destrucción d’a Canal Roya, ni tantas atras cosas…

Por un feminismo de chirmanas de tierra 2023

Torna marzo, entre cheladas y incertezas, pero nusatras tornaremos a emplir as carreras, a devantar as nuestras voces, a crebar os centros con as nuestras marguins y arredols. Un marzo mas reivindicamos os nuestros dreitos, visibilizamos lo que nos trascruza y afecta. Sentimos que no ye buena noticia que iste anyo, entre as companyeras, charremos que iste manifiesto sía mas necesario que no nunca. A situación y as problematicas que somos vivindo en os nuestros territorios nos interpelan de forma urchent y directa pa trobar a fuerza y a parola entre nusatras: pa creyar vinclos, quitar as siellas t’a carrera, no callar nunca mas, no tornar a sentir-nos solas.

Queremos hue meter a memoria, o cuerpo y a voz. Sin espanto, sin pudor, sin reparo.

Por todas aquellas que no pueden deixar hue o suyo puesto de treballo u o suyo papel de cuidadoras, que viven parlaticadas por a violencia, que treballan día par d’atro sin dreitos, que no pueden charrar porque amenistan o pan y o chornal pa que vivan os suyos. Que no pueden visibilizar-se en una manifestación, que no pueden permitir-se salir ta la carrera, unir-se a la protesta. Isto ye tamién por as que no podrán salir de casa a causa de barreras fisicas, sufrimientos u malestars, por estar atrancadas en institucions u hespitals. Difuera d’os discursos d’os centros, d’as institucions, de l’academia. Queremos estar altavoz, plataforma pa todas aquellas a las qualas o sistema fa fuera, esclata, maltrata, deixa conscientment siempre a un costau.

Ya pensamos en o verano que s’amana, con una sequera que nos fa mal y angunia. Os paisaches en os quals creixiemos, vivimos y treballamos son desapareixendo, a nuestra cheografía fisica y sentimental se transforma en unatra coseta. Encara no sabemos ni tenemos parolas, pero tamién iste manifiesto quiere charrar en voz alta d’ixa dolor que muitas levamos ya adintro, que transforma os nuestros cuerpos y vinclos, os nuestros afectos y comunidatz. Pero no queremos dar oportunidat a os discursos plenos de catastrofismo y colapso. Aquí no pueden enradigar os sermons que fan a culpa, que encarranyan, que alicionan, que deixan recayer tot o peso en as personas, sin saber d’as suyas circumstancias y vulnerabilidatz. Preferimos creixer y compartir dende o goyo. Queremos treballar chuntas por unatro esdevenidero, aprender a tornar a commover-nos. Pensamos que dende os afectos y o asombro podremos rechitar chuntas en nuevos espacios y trobadas. Pa ixo tamién amenistamos compartir y nombrar as nuestras frachilidatz, vulnerabilidatz y sofrimientos. Puede que iste sía un buen motivo pa luitar y seguir adebant en ista emerchencia climatica. No podemos permitir-nos o desanimo, o pesimismo, a desesperanza.

Chirmana de tierra, que beluns faigan o imposible por impedir-nos imachinar nuevos futuros no significa que no podamos soniar, y peliar por tener-los.

Nos ne femos especialment por os discursos que tornan, romantizando a vida d’as nuestras mais y güelas, convertindo-las en heroínas, amagando con parolas y estrucias una dictadura plena de represión, desigualdat y violencia.

Chirmana de tierra,

venimos d’aquellas ninas que treballoron a tierra sin poder decidir, que cargoron a las suyas espaldas con mochilas granizas plenas de renuncias y silencios. Compartimos territorio con colectivos oprimius. No podemos xublidar-nos que aquellas violencias siguen entre nusatras: con nusatras hue especialment son as temporeras, as migrants, as mullers trans. Sin ellas no contemplamos a luita. No podemos imachinar ni pensar os nuevos futuros habitables y sostenibles sin ellas ni as suyas reivindicacions.

Somos descendents de todas aquellas y tamién seremos, bell día, devantpasadas pa las qualas viengan. Nunca no xublidemos d’án venimos, mas en istos tiempos en os quals tanto nos preguntamos enta án queremos ir.

No caigamos en a amnesia, no caminemos sin a memoria

Levamos con nusatras una chenealochía de resistencia: nos fa mal que dende bells colectivos urbans, siempre dende o centro, borren de bote y boleyo os nuestros relatos y movimientos de luita, den por feito y simplifiquen os nuestros debatz. Que no siatz a o tanto no significa que en os nuestros lugars no sían succedendo cosetas, que no siamos treballando por o cambeo. Nos pareixe inchusto con totz os colectivos y grupos rurals que incansables luitan y se mueven por atros medios y territorios posibles. Creyer que no existen atras luitas ni debatz en os nuestros lugars nos pareixe una visión terriblement inchusta, paternalista y condescendient.

Sin nusatras no s’entiende o territorio. Y no podemos estar sin tartir debant d’as medidas y discursos que siempre naixen y ordenan en nombre d’o desenvolique y a sostenibilidat. Ya ye prou de convertir os nuestros medios rurals en zonas de sacrificio, en simples repostes, en socanillatos, en simplas zonas de recreyo pa la chent d’a ciudat.

En os nuestros territorios se troban as ferramientas y los sabers que puedan tornar-se en aliaus ta suavezar os efectos d’a emerchencia climatica en a quala vivimos. Pero a realidat ye que cada anyo seguimos veyendo como creixe o numero d’explotacions industrials y intensivas en os nuestros lugars, y como s’ubren paso macroprochectos enercheticos en espacios d’alta valura ambiental sin haber cuenta de qui habita a tierra, fendo-nos fuera d’os nuestros lugars.

Celebramos a visibilidat y os nuevos relatos que cada día son mas presents en os medios. Pero a realidat que vivimos en o campo a ormino no concuerda con o que nos torna o espiello: seguimos sin poder prener decisions, sin acceso a una vivienda digna, a la tierra. Sin ferramientas pa poder encetar prochectos que treballen por a soberanía alimentaria: ye mas facil desenvolicar un prochecto industrial que un prochecto agroecolochico que produzca virolla que cudie a nuestra tierra y no nos enferme.

Chirmanas de tierra,

quí son os que deciden por nusatras? Quí se beneficia de l’uso d’a tierra? Quí tiene o altavoz?

Queremos tierratreballo.

Que todas as personas tiengan acceso a una alimentación saludable, local y sostenible. Queremos ciudatz y lugars en os quals s’acceda con facilidat a alimentos que preserven y cudien o paisache. Queremos que todas as personas que quieran treballar a tierra tiengan a posibilidat de fer-lo.

Chirmana de tierra,

as menazas que nos meten en periglo hue siguen estando as mesmas d’ahiere, encara que se vistan de termins como «progreso», «sostenibilidat» y «prosperidat». Nusatras somos como aquells arbols que yeran un habitant mas en os nuestros lugars: en a suya uembra y cubillar se preneban todas as decisions, se charraba y se compartiba, se celebraba a qui veniban y se despediba por zaguer vegada a qui marchaban pa cutio.

O sistema agroalimentario en o qual vivimos arrambla as chicotas ganaderías, os prochectos familiars, as iniciativas agroecolochicas plenas de sabers, relacions y formas de treballo respectuosas con a tierra. Fa imposible o relevo cheneracional, as encorporacions de chovens que quieren vivir en os nuestros lugars. Desapareixen asinas formas unicas d’habitar o territorio, de conservar y protecher a nuestra biodiversidat y os suyos ecosistemas.

Aquí somos chuntas pa devantar a voz, pa recordar que no deixaremos de luitar por guarenciar una tierra digna.

Chirmanas de tierra,

por muito que quieran tallar-nos, sabemos que chuntas no cayeremos.

Chirmana de tierra,

aquellas que contamos con o privilechio y con as ferramientas necesarias podemos estar as primeras en revisar as nuestras luitas y debatz. Cómo treballamos, cómo nos organizamos, cómo nos nombramos. Tamién nusatras somos dando forma a nuevos relatos, y ye imprescindible charrar y pensar dende án y cómo los femos.

Porque amenistamos mas que no nunca nuevas ruralidatz plenas de feminismos, agroecolochía, diversidat, pero tamién — como decibanos — de memoria.

Chirmanas, no sotz solas.

No somos solas.

Unatro 8 de marzo mas, seguimos aquí, somos aquí.

Aquí nombramos, aquí nos sentimos mas unidas que no nunca. Aquí femos frent, compartimos as nuestras temors, deixamos a un costau o silencio. Reivindicamos que existen muitas formas d’habitar o territorio, muitas ruralidatz que fan a parola, que aprenden, que construyen, que cudian y acullen. Una de chirmanas de tierra: plena de feminismos y diversidat, d’agroecolochía, de memoria, d’interdependencia, d’emparo mutuo, asperanza y goyo.

Por un feminismo de todas,

por un feminismo de chirmanas de tierra.

*O cartel ye obra de La Galana collage (Cecilia Jiménez). Podetz descargar-lo aquí.

**(Iste Manifiesto estió empentau por María Sánchez y Lucía López Marco. Gracias a os consellos y aportacions de Blanca Casares, Patricia Dopazo, Karina Rocha, Julia Álvarez, Neus Miquel, Elisa Oteros, Colectivo Arterra y Elena Medel. Y a tantas que hetz feito plegar as vuestras aportacions.)

***Iste manifiesto ha estau traduciu a l’aragonés por Lucía López Marco (Mallata.com)

Por un feminismo de chirmanas de tierra 2022

Hemos declarau costumbre que amaneixca y nos miremos t’o ciel en busca de sinyals de plevia, en una tierra asolada por a sequera. En qualques puntos prencipia a regalar-se a rosada, creixen os arrigachos; a molsa emborboza crosters, piedras, arbols, recordando-nos que a vida sigue, que nusatras tamién somos aquí, que tamién femos parte d’o territorio.

O zaguer informe d’o IPCC torna a remerar-nos que somos vulnerables a o cambeo climatico, y que ya no valen as meyas tintas. No podemos eslongar mas a inacción: si no, perderemos ixa chicota y fugaz finestra d’oportunidat que puede asegurar, pa todas as personas, un esdevenidero habitable y sostenible.

Iste hibierno primaveral no puede distrayer-nos d’a emerchencia climatica, d’a falta d’augua que escrebaza os nuestros suelos, d’os macroprochectos que acurrunchan o nuestro territorio y que menazan as multiples formas de vida d’os nuestros medios rurals. Por ixo somos aquí, devantamos a voz, sustenemos o territorio, no deixamos de teixir retz entre nusatras, aduyando-nos y visibilizando tot ixo que nos menaza y nos quiere fer cayer. Chuntas podremos enfrontinar as contumancias y en saldremos d’arri, porque sin l’alegría y a empatía no somos ni seremos cosa.

Chirmana de tierra,
unatro marzo mas
tornamos a emplir as nuestras plazas y carreras, reivindicando que unatro manyana ye posible; un esdevenidero d’igualdat, diversidat y sustenibilidat. Hue queremos, todas chuntas, empecipiar a habitar-lo: no perder nunca l’asperanza.

A pandemia contina esperchando-nos, pero nusatras hemos sabiu abanzar estando rabanyo. Como totas ixas ovellas que s’agrupan y protechen as suyas cabezas debaixo d’o cuerpo d’as suyas companyeras. No pensamos un medio rural sin o colectivo: sin l’aduya y l’emparo mutuo no podremos seguir adebant.

No queremos fer parte d’ixa ruralidat solitaria y zarrada que se quiere imposar, que s’aprofita, que enganya y que s’aferra a una nostalchia periglosa que romantiza a desigualdat y o maclismo que —por desgracia— vivioron as nuestras mais y güelas. Que nos reprime y no nos reduz que a la tradición y maternidat, que no quiere —y que no le’n intresa— ubrir una finestra a la diversidat y a la realidat d’os nuestros medios rurals.

Porque amenistamos nuevas ruralidatz plenas de feminismos, agroecolochía, diversidat, pero tamién de memoria. En istos tiempos en os que a incertitut nos trascruza, ye important saber d’án venimos pa pensar y preixinar endrezas que nos leven a un futuro millor; camins que puedan amostrar-nos, dende atros aprendizaches, enta do podemos y queremos ir.

Por ixo aguardamos unatro anyo más con a mesma pacencia a que floreixca a sabuquera, a que as malvas embadinen os campos, a que a ulor d’o sandalo y l’albaca torne ta l’aire que alentamos. Tamién a replegar chuntas os fruitos d’os arbols, as hortalicias d’a tierra. Tornaremos a compartir as nuestras recetas, a visibilizar toda ixa conoixencia que tantas vegadas s’escurrució por no venir de l’academia. Igual como nos amostroron tantas mullers que nos precedioron, como as nuestras güelas, desdobillaremos os sabers y uniremos os filos, enmadeixaremos as gordiellas; podremos fer parte d’un telar que aculga pero que tamién se pregunte, que faiga de puent entre aquellas mullers d’as que venimos y aquellas que vendrán.

As menazas de hue no deixan d’estar, portando camíns, as mesmas de cutio, disfrazadas baixo as parolas «progreso» y «prosperidat». Pero nusatras somos como ixas casas d’os lugars nuestros, fuertes, devantadas con as piedras d’o propio paisache, feitas d’arbols y charradas con a tierra. Tot y con os entibos, de l’abandono y de l’exilio forzau, muitas d’ellas se mantienen en piet, testigos de l’algarria d’un sistema hiper extractivista que no piensa que en diners y en producción, en fer servir as parolas verdas y renovables pa lavar-se as mans; pa permitir, con toda a impunidat d’o mundo, que proliferen por tot o territorio macroprochectos que meten en risgo espacios naturals protechius y d’alta valor ambiental. Monocultivos de placas solars y parques eolicos, desiertos verdes, naus intensivas an se fan alifaifas entre o territorio, a persona y l’animal. Explotacions industrials que contaminan os nuestros suels y l’augua que bebemos. No queremos ista moda d’industralización que contamina, precariza y mata. Que ixuplida a totas aquellas personas que habitan y fan posibles os nuestros lugars, invisibilizando y vulnerabilizando a colectivos como lo d’as mullers migrants, encara sin condicions dignas de treballo y de vida. Aquí somos pa devantar a voz, pa decir-tos que no deixaremos de luitar ta guarenciar una tierra digna.

Chirmana de tierra,
no deixamos d’estar arbols. Enradigadas entre nusatras, con as nuestras accions y parolas tamién podemos estar simbiosi, rizomas, selvas. Entrelazadas hue nos manifestamos, cantamos, nos damos a man, chitamos a caminar sin espanto, siempre enta debant. Lo veyemos en o resurtimiento d’o pino canario dimpués d’o volcán, tamién en as coladas marinas que veyen creixer as primeras algas. Tot y con a lava y a cenisa, siempre tornan os chitos.

Hue mas que no nunca nos femos alcordanza de todas as chirmanas ucrainianas, pero tamién de todas aquellas que padeixen en tantos conflictos armaus invisibilizaus. Hue ellas luitan, fuyen enta as mugas buscando unatro manyana con as suyas fillas, deixando dezaga a la suya chent, a las suyas radices. Mientras veyemos en as pantallas cómo en Ucraína muitas replegan nieu pa poder beber, pa beluns pareixe que a unica preocupación ye l’aumento d’o pre en o cereal pa as suyas produccions intensivas. Tamién ellas implen de simients as pochas de qualques soldaus rusos pa que a tierra nunca no deixe de florir, ixo y tot a guerra, a violencia, a muerte.

Chirmanas, no sotz solas.

Unatro anyo mas, seguimos aquí, somos aquí. Tot y con la pandemia, a sequera, o volcán, as guerras… Aquí nombramos, aquí nos sentimos mas unidas que no nunca. Aquí femos frent, compartimos as nuestras cerinas, deixamos d’un costau o silencio. Reivindicamos que existen muitas formas d’habitar o territorio, muitas ruralidatz que dialogan, que construyen, que cudian y acullen. Una de chirmanas de tierra: plena de feminismo y diversidat, d’agroecolochía, de memoria, d’interdependencia, asperanza y alegría.

Per un feminismo de todas,
per un feminismo de chirmanas de tierra.

*A ilustración ye de Mayte Alvarado. Podetz descargar-la aquí.

**(Iste Manifiesto ye escrito por María Sánchez y Lucía López Marco. Gracias a os consellos y aportacions de Celsa Peitado, Blanca Casares, Patricia Dopazo, Karina Rocha, Julia Álvarez y Elena Medel. Y a tantas que hetz feito plegar as vuestras aportacions.)

***O texto en cursiva perteneixe a la traducción d’o zaguer informe d’o IPCC d’o periodista Eduardo Robaina en La Marea.

Iste manifiesto ye traduciu a l’aragonés por Lucía López Marco.

O manifiesto ye disponible en os siguients idiomas:

Aranés

Asturiano

Cántabru

Castellano

Catalá

Estremeñu

Euskera

Galego

Portugués

Francés

Manifiesto 2019
Manifiesto 2020
Manifiesto 2021
Manifiesto 2022

Eleuteria

En o parque que bi ha chunto a casa nuestra, y a o que da a finestra d’a cambra an treballo, ye facil veyer esquirgüelos. De cabo ta quan, mientras me miro absorta en bella ideya por a finestra y a mía mirada se crucea con bel d’istos roedors, me quedo mirando-me fito fito o suyo incansable movimiento, tant seguras por as tallas estreitas d’os arbols. A ormino me pregunto si ellas tamién tendrán memoria colectiva, si compartirán historias d’os suyos ancestros, y quántas cheneracions dezaga podrán remontar-se.

Read more

Un (eco)sistema de bordas

Escribo istas letras rodiada de piedras que acumulan más historia que no polvo, que amagan a sudor d’as personas que habitoron iste puesto antes que no plegasenos nusotros, y que conservan argüellosas unas rayas que indicaban o numero de pacas de palla que feban ixe anyo. Lo construyoron y plenoron de vida aprofitando tot lo posible os recursos que les ufriba o territorio, siempre de forma sostenible. Siempre posando devant a casa antes que no os humans.

Hue quiero charratz-tos de una parola feita de piedras que mormostian falordias que han sentiu dende fa sieglos. Falordias, que igual como os emplegos que l’han dau a iste espacio, han cambeau con o paso d’o tiempo. Me trobo d’entre unas paretz que han sentiu charradas sobre apanyar casorios, de cazatas de lupos, historias de chent que marcho y nunca no i tornó, y que agora sienten os chilos y risos d’a mía filla.

As cosas han cambiau muito en muit poco tiempo.

Istas paretz que hue s’han tornau en casa mia, han estau dica fa bien poco a casa d’os aperos de labranza, d’o trillo, d’as gallinas, d’o feno… As suyas puertas han presenciau diferents hortals y han visto trillar a quantas cheneracions. A ormino me pregunto cuántas variedatz diferents de plantas habrán creixiu en ista tierra que yo piso, qué animals s’habrán alimentau d’ellas y mesmo soneo con a posibilidat de trobar-ie bel día bella simient intacta que por razons extranyas haiga preferiu no medrar, no evolucionar, y remanir queda pa cutio dica que unas mans la recullan y tornen a sembrar-la y tornar a fuerza d’a suya chenetica a la tierra.

A borda.

Ixe espacio unico,

ixa parola machica comuna a totz os territorios pirinencos. Tant present en o nuestro vocabulario como desconoixida ye a suya importancia en a conservación d’una cultura en extinción, d’un paisache en desaparición.

Carlos Ferrer diz d’ellas en o suyo Diccionario de Pascología, que “normalmente eran construcciones de piedra de dos plantas con tejado de pizarra: en la planta alta se almacenaba el heno y se guardaban los aperos de siega y henificación y en la planta baja se ubicaba el ganado. Un sistema de bordas permitía tener el ganado fuera del pueblo e irlo trasladando de una a otra para pastar, fertilizar y estercolar los prados y, en invierno, consumir el heno almacenado. Como principal inconveniente del sistema estaba la necesidad de acceder a las bordas desde el pueblo, cuestión que resultaba complicada cuando caían grandes nevadas. El origen de la palabra borda parece estar en el francés bordé referido a un terreno cercado”.

Un sistema que cosiraba plantas, animals y mesmo personas en un tiempo en o que no se podeba entender l’agricultura sin a cría de bestiar, y vice-versa. Pensau en a rotación organizada. Agora charramos de pastoreo Voisin, custodia d’o territorio, compost, conservación paisachistica. Antes lo clamaban vida. Asinas, sin más. Libre de plasticos, d’adhitivos y prou que d’OMG.

As bordas yeran a base que guarenciaba a sostenibilidat ambiental, social y economica d’una sociedat asentada en un territorio de dificil orografía y pior orache. Y son, sin garra dubda un patrimonio a conservar pa poder guarenciar un futuro rural sostenible a istas tierras pirinencas. Un ecosistema de bordas, un sistema ‘eco’ de bordas.