Por un feminismo de chirmanas de tierra (2024)

Un marzo mas, dimpués d’un hibierno cuasi ausent a causa d’as altas temperaturas que prevoca a emerchencia climatica, nusatras tornamos a alzar a voz pa contar lo que nos trescruza.

Iste anyo hemos d’empecipiar charrando de Palestina, una tierra que leva decenios estando despullada y que agora sufre un chenocidio por parte d’o Estau d’Israel. A población civil de Gaza ye estando victima de bombardeyos, fambrera y malotías. Asinas tamién se destruye un pueblo, negando l’acceso a la tierra y a la suya sobiranía alimentaria. Nos fa mal Palestina: ye insoportable veyer cada día imáchens d’o chenocidio en as pantallas y continar con as nuestras vidas como si cosa. Dende os nuestros lugars exichimos un halto lo fuego y una Palestina libre pa os suyos habitants.

Por ellas, por as mullers de Palestina, que resisten y luitan contra la ocupación y que, como pueden, cudian d’as suyas familias y as suyas comunidaz mirando de que plegue bella cosa de birolla y augua, protechendo, sobrevivindo, emparando, en una guerra declarada contra a tierra y a vida.

Chirmanas de tierra,

vivimos días convulsos, con tractoradas en as carreras; parte d’o campo se mobiliza. L’eco d’as protestas da de pleno en una uellada paternalista, condescendient y muito enreligada a la ciudat. Una mirada y una forma de contar-nos, reducindo-nos a un solo tipo de campo y de relato. Prou que somos conscients d’os intereses que responden a ixa apuesta comunicativa, y nos preocupa la confusión que ixo chenera. Qué se reivindica? Quí lo fa? Quí lo puede fer? Dende qué puestos se fa? En o manifiesto d’os ‘Devantamientos d’a Tierra’, d’os movimientos franceses por a defensa d’o territorio, leyébanos que a ecolochía será labradora y popular u no será. Anyadimos que o nuestro campo, o campo que somos construyindo, será agroecolochico y popular u no será. Queremos que lo compose o campesinau y no l’agroindustria. Urche un cambio de modelo, un que meta en o centro a vida, a conservación d’o territorio y a biodiversidat, que nos avite con birolla sana y que no nos enferme, y an que todas as personas que bi treballen tiengan condicions de vida dignas. Creyemos firmement que ye en a propuesta agroecolochica an que cullimos todas. A totalidat d’o territorio funciona de forma acompasada, respectando os limites d’os nuestros biens naturals, teixindo un ret afectivo, sociocultural y economico a traviés d’os alimentos que cheneramos y consumimos; a traviés d’a reconoixencia d’a valoración y o cudiau mutuo entre as personas que alimentan y as que son alimentadas. Somos fartas de discursos d’odio que sinyalan como enemigo a l’igual, y nos deixan sin enerchía pa denunciar o sistema que nos quiere enfrontinadas. Todas somos chirmanas, y pensamos que, dende o respecto, a honestidat y l’emparo mutuo podremos fer un medio rural vivo, diverso, en o cual podamos estar todas. Sería important fer l’exercicio de preguntar-nos cómo nos fería goyo alimentar-nos y saber qué nombres, historias y vidas traye con él o nuestro plato de mincha. Creyemos que ye urchent a redignificación d’as personas que treballan fendo posible a nuestra alimentación. Vivimos en un sistema an que a virolla se tira como si cosa, en o cual no se valura l’acto de minchar y an muitas vegadas emplimos o carrichón de traza mecanica, sin pensar en qué bi ha dezaga de cada alimento que pillamos. Prou que no queremos cayer en o discurso que culpabiliza. Somos conscients d’a birolla que plega ta os supermercaus, d’o tiempo que cal pa cromprar de forma conscient y pa cocinar, y d’o sistema an que i somos que nos precariza y escerrena. Reivindicamos o dreito a la imachinación. Queremos no deixar d’imachinar, fer parte de discursos en os cuals sigan deseyables atros mundos. Una politica d’o deseyo que vaiga dillá de l’anglucia de consumir (siga lo que siga, siempre mas, siempre immediatament). Queremos discursos que cheneren asperanzas, que trenquen con a superioridat moral ligada a las academias y os centros.

Chirmanas de tierra, seguimos aquí as que, en ocasions, no podemos permitir-nos ni salir t’a carrera ni protestar. Seguimos as piadas a un leito u a un posillón, sin opción a lo mas chicot movimiento. As excluyidas, as crostaliadas por vivir atras formas de sentir, de fer u decir. Seguimos as refusadas por tener un diagnostico psiquiatrico, as que cobramos menos en un mesmo treballo por bella discapacidat. Seguimos as maltratadas, dentro de relacions perversas y cruels. Seguimos las invisibilizadas tot y con anyos de sabers. Seguimos TODAS as feitas de menos por no complir con os mandatos de sociedaz machistas, capacitistas, cuerdistas u edatistas.

Y con ista diversidat, seguimos enriquindo territorios plenos de vulnerabilidaz y fortalezas, construyindo atras formas d’habitar, de compartir y de vivir.

Chirmanas de tierra,

no nos ixuplidamos de todas as mullers migrants que treballan, muitas vegadas estacionalment, en fabricas, campos y hibernaders. Con remuneración distinta en función d’o suyo orichen, sin libertat de charrar mientras treballan, sin guarencia de fer as horas contratadas y cobrar-las si no bi ha producción. Amás de tot lo mencionau, en o caso d’as mullers que treballan en as fabricas de selección, estrío, almagacenamiento de fruita en verano, fendo a suya faina a pocos graus pa guarenciar lo estau d’a fruita que será posteriorment distribuyida y con horarios variables, tamién de nueits, que meten muito difícil una conciliación familiar, mas en estando en tiempo estivenco sin aulas.

Chirmanas de tierra,

queremos trayer o goyo a este manifiesto. Y reivindicamos con argüello a las nuestras vecinas, ixas mullers que siempre s’aturan en as carreras d’os nuestros lugars a charrar, que quitan as suyas siellas a lo fresco, que comparten escalfeta y chentas, que siempre son astí fendo comunidat. Queremos una vida digna pa todas, que sintamos goyo y suerte de vivir an que vivimos. Por todas ixas mullers que se preocupan de qui vive en o suyo lugar y respectan que cada qui siga como quiera estar. No bi ha tiempo de chudgar, sino d’estar pa qui l’amenesta. Sin ixuplidar-nos que, a vegadas, podemos estar nusatras las que amenestamos emparo, porque a fortaleza y a vulnerabilidat son atributos que nos perteneixen.

Queremos mirar a lo futuro y veyer-nos en él asinas. Pero pa ixo, amenestamos l’acceso a servicios basicos, y amenestamos que a cultura no siga exclusiva d’as ciudaz y que no nomás succeda en días de fiesta. Os nuestros lugars tamién son cultura. Trobemos a forma y a formula!

Ye esencial mantener espacios pa articular una biblioteca, una ludoteca, un teatro, una sala pa prochectar cintas… Espacios que se transforman y fan posible a vida en común. Espacios pa o dialogo y a comunidat.

Aquí nombramos, aquí nos sentimos mas unidas que no nunca. Aquí femos frent, compartimos as nuestras temors, deixamos a un costau o silencio. Reivindicamos que existen muitas formas d’habitar o territorio, muitas ruralidaz que dialogan, que aprenden, que construyen, que cosiran y acullen. Una forma d’habitar o territorio de chirmanas de tierra: plena de feminismos y diversidat, d’agroecolochía, de solidaridat con os pueblos oprimius, de memoria, d’interdependencia, d’emparo mutuo, esperanza y goyo.

Por un feminismo de todas,

por un feminismo de chirmanas de tierra.

  • O cartel ye obra de Iraia Okina. Podez descargar-lo aqui.
  • Puedes ascuitar a lectura d’iste texto en aragonés aquí.
  • Iste manifiesto ha estau posible gracias a o treballo colectivo de Leire Milikua, Blanca Casares, Patricia Dopazo, Lareira Social, María Sánchez, María Montesino, Jornaleras de Huelva en Lucha, Lucía López Marco y Colectivo Arterra. Chirmanas de tierra ye un manifiesto pa lo 8M que estió empentau dende 2018, por María Sánchez y Lucía López Marco.
  • O manifiesto en atras luenguas:

Por un feminismo de chirmanas de tierra 2023

Torna marzo, entre cheladas y incertezas, pero nusatras tornaremos a emplir as carreras, a devantar as nuestras voces, a crebar os centros con as nuestras marguins y arredols. Un marzo mas reivindicamos os nuestros dreitos, visibilizamos lo que nos trascruza y afecta. Sentimos que no ye buena noticia que iste anyo, entre as companyeras, charremos que iste manifiesto sía mas necesario que no nunca. A situación y as problematicas que somos vivindo en os nuestros territorios nos interpelan de forma urchent y directa pa trobar a fuerza y a parola entre nusatras: pa creyar vinclos, quitar as siellas t’a carrera, no callar nunca mas, no tornar a sentir-nos solas.

Queremos hue meter a memoria, o cuerpo y a voz. Sin espanto, sin pudor, sin reparo.

Por todas aquellas que no pueden deixar hue o suyo puesto de treballo u o suyo papel de cuidadoras, que viven parlaticadas por a violencia, que treballan día par d’atro sin dreitos, que no pueden charrar porque amenistan o pan y o chornal pa que vivan os suyos. Que no pueden visibilizar-se en una manifestación, que no pueden permitir-se salir ta la carrera, unir-se a la protesta. Isto ye tamién por as que no podrán salir de casa a causa de barreras fisicas, sufrimientos u malestars, por estar atrancadas en institucions u hespitals. Difuera d’os discursos d’os centros, d’as institucions, de l’academia. Queremos estar altavoz, plataforma pa todas aquellas a las qualas o sistema fa fuera, esclata, maltrata, deixa conscientment siempre a un costau.

Ya pensamos en o verano que s’amana, con una sequera que nos fa mal y angunia. Os paisaches en os quals creixiemos, vivimos y treballamos son desapareixendo, a nuestra cheografía fisica y sentimental se transforma en unatra coseta. Encara no sabemos ni tenemos parolas, pero tamién iste manifiesto quiere charrar en voz alta d’ixa dolor que muitas levamos ya adintro, que transforma os nuestros cuerpos y vinclos, os nuestros afectos y comunidatz. Pero no queremos dar oportunidat a os discursos plenos de catastrofismo y colapso. Aquí no pueden enradigar os sermons que fan a culpa, que encarranyan, que alicionan, que deixan recayer tot o peso en as personas, sin saber d’as suyas circumstancias y vulnerabilidatz. Preferimos creixer y compartir dende o goyo. Queremos treballar chuntas por unatro esdevenidero, aprender a tornar a commover-nos. Pensamos que dende os afectos y o asombro podremos rechitar chuntas en nuevos espacios y trobadas. Pa ixo tamién amenistamos compartir y nombrar as nuestras frachilidatz, vulnerabilidatz y sofrimientos. Puede que iste sía un buen motivo pa luitar y seguir adebant en ista emerchencia climatica. No podemos permitir-nos o desanimo, o pesimismo, a desesperanza.

Chirmana de tierra, que beluns faigan o imposible por impedir-nos imachinar nuevos futuros no significa que no podamos soniar, y peliar por tener-los.

Nos ne femos especialment por os discursos que tornan, romantizando a vida d’as nuestras mais y güelas, convertindo-las en heroínas, amagando con parolas y estrucias una dictadura plena de represión, desigualdat y violencia.

Chirmana de tierra,

venimos d’aquellas ninas que treballoron a tierra sin poder decidir, que cargoron a las suyas espaldas con mochilas granizas plenas de renuncias y silencios. Compartimos territorio con colectivos oprimius. No podemos xublidar-nos que aquellas violencias siguen entre nusatras: con nusatras hue especialment son as temporeras, as migrants, as mullers trans. Sin ellas no contemplamos a luita. No podemos imachinar ni pensar os nuevos futuros habitables y sostenibles sin ellas ni as suyas reivindicacions.

Somos descendents de todas aquellas y tamién seremos, bell día, devantpasadas pa las qualas viengan. Nunca no xublidemos d’án venimos, mas en istos tiempos en os quals tanto nos preguntamos enta án queremos ir.

No caigamos en a amnesia, no caminemos sin a memoria

Levamos con nusatras una chenealochía de resistencia: nos fa mal que dende bells colectivos urbans, siempre dende o centro, borren de bote y boleyo os nuestros relatos y movimientos de luita, den por feito y simplifiquen os nuestros debatz. Que no siatz a o tanto no significa que en os nuestros lugars no sían succedendo cosetas, que no siamos treballando por o cambeo. Nos pareixe inchusto con totz os colectivos y grupos rurals que incansables luitan y se mueven por atros medios y territorios posibles. Creyer que no existen atras luitas ni debatz en os nuestros lugars nos pareixe una visión terriblement inchusta, paternalista y condescendient.

Sin nusatras no s’entiende o territorio. Y no podemos estar sin tartir debant d’as medidas y discursos que siempre naixen y ordenan en nombre d’o desenvolique y a sostenibilidat. Ya ye prou de convertir os nuestros medios rurals en zonas de sacrificio, en simples repostes, en socanillatos, en simplas zonas de recreyo pa la chent d’a ciudat.

En os nuestros territorios se troban as ferramientas y los sabers que puedan tornar-se en aliaus ta suavezar os efectos d’a emerchencia climatica en a quala vivimos. Pero a realidat ye que cada anyo seguimos veyendo como creixe o numero d’explotacions industrials y intensivas en os nuestros lugars, y como s’ubren paso macroprochectos enercheticos en espacios d’alta valura ambiental sin haber cuenta de qui habita a tierra, fendo-nos fuera d’os nuestros lugars.

Celebramos a visibilidat y os nuevos relatos que cada día son mas presents en os medios. Pero a realidat que vivimos en o campo a ormino no concuerda con o que nos torna o espiello: seguimos sin poder prener decisions, sin acceso a una vivienda digna, a la tierra. Sin ferramientas pa poder encetar prochectos que treballen por a soberanía alimentaria: ye mas facil desenvolicar un prochecto industrial que un prochecto agroecolochico que produzca virolla que cudie a nuestra tierra y no nos enferme.

Chirmanas de tierra,

quí son os que deciden por nusatras? Quí se beneficia de l’uso d’a tierra? Quí tiene o altavoz?

Queremos tierratreballo.

Que todas as personas tiengan acceso a una alimentación saludable, local y sostenible. Queremos ciudatz y lugars en os quals s’acceda con facilidat a alimentos que preserven y cudien o paisache. Queremos que todas as personas que quieran treballar a tierra tiengan a posibilidat de fer-lo.

Chirmana de tierra,

as menazas que nos meten en periglo hue siguen estando as mesmas d’ahiere, encara que se vistan de termins como «progreso», «sostenibilidat» y «prosperidat». Nusatras somos como aquells arbols que yeran un habitant mas en os nuestros lugars: en a suya uembra y cubillar se preneban todas as decisions, se charraba y se compartiba, se celebraba a qui veniban y se despediba por zaguer vegada a qui marchaban pa cutio.

O sistema agroalimentario en o qual vivimos arrambla as chicotas ganaderías, os prochectos familiars, as iniciativas agroecolochicas plenas de sabers, relacions y formas de treballo respectuosas con a tierra. Fa imposible o relevo cheneracional, as encorporacions de chovens que quieren vivir en os nuestros lugars. Desapareixen asinas formas unicas d’habitar o territorio, de conservar y protecher a nuestra biodiversidat y os suyos ecosistemas.

Aquí somos chuntas pa devantar a voz, pa recordar que no deixaremos de luitar por guarenciar una tierra digna.

Chirmanas de tierra,

por muito que quieran tallar-nos, sabemos que chuntas no cayeremos.

Chirmana de tierra,

aquellas que contamos con o privilechio y con as ferramientas necesarias podemos estar as primeras en revisar as nuestras luitas y debatz. Cómo treballamos, cómo nos organizamos, cómo nos nombramos. Tamién nusatras somos dando forma a nuevos relatos, y ye imprescindible charrar y pensar dende án y cómo los femos.

Porque amenistamos mas que no nunca nuevas ruralidatz plenas de feminismos, agroecolochía, diversidat, pero tamién — como decibanos — de memoria.

Chirmanas, no sotz solas.

No somos solas.

Unatro 8 de marzo mas, seguimos aquí, somos aquí.

Aquí nombramos, aquí nos sentimos mas unidas que no nunca. Aquí femos frent, compartimos as nuestras temors, deixamos a un costau o silencio. Reivindicamos que existen muitas formas d’habitar o territorio, muitas ruralidatz que fan a parola, que aprenden, que construyen, que cudian y acullen. Una de chirmanas de tierra: plena de feminismos y diversidat, d’agroecolochía, de memoria, d’interdependencia, d’emparo mutuo, asperanza y goyo.

Por un feminismo de todas,

por un feminismo de chirmanas de tierra.

*O cartel ye obra de La Galana collage (Cecilia Jiménez). Podetz descargar-lo aquí.

**(Iste Manifiesto estió empentau por María Sánchez y Lucía López Marco. Gracias a os consellos y aportacions de Blanca Casares, Patricia Dopazo, Karina Rocha, Julia Álvarez, Neus Miquel, Elisa Oteros, Colectivo Arterra y Elena Medel. Y a tantas que hetz feito plegar as vuestras aportacions.)

***Iste manifiesto ha estau traduciu a l’aragonés por Lucía López Marco (Mallata.com)

Por un feminismo de chirmanas de tierra 2022

Hemos declarau costumbre que amaneixca y nos miremos t’o ciel en busca de sinyals de plevia, en una tierra asolada por a sequera. En qualques puntos prencipia a regalar-se a rosada, creixen os arrigachos; a molsa emborboza crosters, piedras, arbols, recordando-nos que a vida sigue, que nusatras tamién somos aquí, que tamién femos parte d’o territorio.

O zaguer informe d’o IPCC torna a remerar-nos que somos vulnerables a o cambeo climatico, y que ya no valen as meyas tintas. No podemos eslongar mas a inacción: si no, perderemos ixa chicota y fugaz finestra d’oportunidat que puede asegurar, pa todas as personas, un esdevenidero habitable y sostenible.

Iste hibierno primaveral no puede distrayer-nos d’a emerchencia climatica, d’a falta d’augua que escrebaza os nuestros suelos, d’os macroprochectos que acurrunchan o nuestro territorio y que menazan as multiples formas de vida d’os nuestros medios rurals. Por ixo somos aquí, devantamos a voz, sustenemos o territorio, no deixamos de teixir retz entre nusatras, aduyando-nos y visibilizando tot ixo que nos menaza y nos quiere fer cayer. Chuntas podremos enfrontinar as contumancias y en saldremos d’arri, porque sin l’alegría y a empatía no somos ni seremos cosa.

Chirmana de tierra,
unatro marzo mas
tornamos a emplir as nuestras plazas y carreras, reivindicando que unatro manyana ye posible; un esdevenidero d’igualdat, diversidat y sustenibilidat. Hue queremos, todas chuntas, empecipiar a habitar-lo: no perder nunca l’asperanza.

A pandemia contina esperchando-nos, pero nusatras hemos sabiu abanzar estando rabanyo. Como totas ixas ovellas que s’agrupan y protechen as suyas cabezas debaixo d’o cuerpo d’as suyas companyeras. No pensamos un medio rural sin o colectivo: sin l’aduya y l’emparo mutuo no podremos seguir adebant.

No queremos fer parte d’ixa ruralidat solitaria y zarrada que se quiere imposar, que s’aprofita, que enganya y que s’aferra a una nostalchia periglosa que romantiza a desigualdat y o maclismo que —por desgracia— vivioron as nuestras mais y güelas. Que nos reprime y no nos reduz que a la tradición y maternidat, que no quiere —y que no le’n intresa— ubrir una finestra a la diversidat y a la realidat d’os nuestros medios rurals.

Porque amenistamos nuevas ruralidatz plenas de feminismos, agroecolochía, diversidat, pero tamién de memoria. En istos tiempos en os que a incertitut nos trascruza, ye important saber d’án venimos pa pensar y preixinar endrezas que nos leven a un futuro millor; camins que puedan amostrar-nos, dende atros aprendizaches, enta do podemos y queremos ir.

Por ixo aguardamos unatro anyo más con a mesma pacencia a que floreixca a sabuquera, a que as malvas embadinen os campos, a que a ulor d’o sandalo y l’albaca torne ta l’aire que alentamos. Tamién a replegar chuntas os fruitos d’os arbols, as hortalicias d’a tierra. Tornaremos a compartir as nuestras recetas, a visibilizar toda ixa conoixencia que tantas vegadas s’escurrució por no venir de l’academia. Igual como nos amostroron tantas mullers que nos precedioron, como as nuestras güelas, desdobillaremos os sabers y uniremos os filos, enmadeixaremos as gordiellas; podremos fer parte d’un telar que aculga pero que tamién se pregunte, que faiga de puent entre aquellas mullers d’as que venimos y aquellas que vendrán.

As menazas de hue no deixan d’estar, portando camíns, as mesmas de cutio, disfrazadas baixo as parolas «progreso» y «prosperidat». Pero nusatras somos como ixas casas d’os lugars nuestros, fuertes, devantadas con as piedras d’o propio paisache, feitas d’arbols y charradas con a tierra. Tot y con os entibos, de l’abandono y de l’exilio forzau, muitas d’ellas se mantienen en piet, testigos de l’algarria d’un sistema hiper extractivista que no piensa que en diners y en producción, en fer servir as parolas verdas y renovables pa lavar-se as mans; pa permitir, con toda a impunidat d’o mundo, que proliferen por tot o territorio macroprochectos que meten en risgo espacios naturals protechius y d’alta valor ambiental. Monocultivos de placas solars y parques eolicos, desiertos verdes, naus intensivas an se fan alifaifas entre o territorio, a persona y l’animal. Explotacions industrials que contaminan os nuestros suels y l’augua que bebemos. No queremos ista moda d’industralización que contamina, precariza y mata. Que ixuplida a totas aquellas personas que habitan y fan posibles os nuestros lugars, invisibilizando y vulnerabilizando a colectivos como lo d’as mullers migrants, encara sin condicions dignas de treballo y de vida. Aquí somos pa devantar a voz, pa decir-tos que no deixaremos de luitar ta guarenciar una tierra digna.

Chirmana de tierra,
no deixamos d’estar arbols. Enradigadas entre nusatras, con as nuestras accions y parolas tamién podemos estar simbiosi, rizomas, selvas. Entrelazadas hue nos manifestamos, cantamos, nos damos a man, chitamos a caminar sin espanto, siempre enta debant. Lo veyemos en o resurtimiento d’o pino canario dimpués d’o volcán, tamién en as coladas marinas que veyen creixer as primeras algas. Tot y con a lava y a cenisa, siempre tornan os chitos.

Hue mas que no nunca nos femos alcordanza de todas as chirmanas ucrainianas, pero tamién de todas aquellas que padeixen en tantos conflictos armaus invisibilizaus. Hue ellas luitan, fuyen enta as mugas buscando unatro manyana con as suyas fillas, deixando dezaga a la suya chent, a las suyas radices. Mientras veyemos en as pantallas cómo en Ucraína muitas replegan nieu pa poder beber, pa beluns pareixe que a unica preocupación ye l’aumento d’o pre en o cereal pa as suyas produccions intensivas. Tamién ellas implen de simients as pochas de qualques soldaus rusos pa que a tierra nunca no deixe de florir, ixo y tot a guerra, a violencia, a muerte.

Chirmanas, no sotz solas.

Unatro anyo mas, seguimos aquí, somos aquí. Tot y con la pandemia, a sequera, o volcán, as guerras… Aquí nombramos, aquí nos sentimos mas unidas que no nunca. Aquí femos frent, compartimos as nuestras cerinas, deixamos d’un costau o silencio. Reivindicamos que existen muitas formas d’habitar o territorio, muitas ruralidatz que dialogan, que construyen, que cudian y acullen. Una de chirmanas de tierra: plena de feminismo y diversidat, d’agroecolochía, de memoria, d’interdependencia, asperanza y alegría.

Per un feminismo de todas,
per un feminismo de chirmanas de tierra.

*A ilustración ye de Mayte Alvarado. Podetz descargar-la aquí.

**(Iste Manifiesto ye escrito por María Sánchez y Lucía López Marco. Gracias a os consellos y aportacions de Celsa Peitado, Blanca Casares, Patricia Dopazo, Karina Rocha, Julia Álvarez y Elena Medel. Y a tantas que hetz feito plegar as vuestras aportacions.)

***O texto en cursiva perteneixe a la traducción d’o zaguer informe d’o IPCC d’o periodista Eduardo Robaina en La Marea.

Iste manifiesto ye traduciu a l’aragonés por Lucía López Marco.

O manifiesto ye disponible en os siguients idiomas:

Aranés

Asturiano

Cántabru

Castellano

Catalá

Estremeñu

Euskera

Galego

Portugués

Francés

Manifiesto 2019
Manifiesto 2020
Manifiesto 2021
Manifiesto 2022

Eleuteria

En o parque que bi ha chunto a casa nuestra, y a o que da a finestra d’a cambra an treballo, ye facil veyer esquirgüelos. De cabo ta quan, mientras me miro absorta en bella ideya por a finestra y a mía mirada se crucea con bel d’istos roedors, me quedo mirando-me fito fito o suyo incansable movimiento, tant seguras por as tallas estreitas d’os arbols. A ormino me pregunto si ellas tamién tendrán memoria colectiva, si compartirán historias d’os suyos ancestros, y quántas cheneracions dezaga podrán remontar-se.

Read more

Un (eco)sistema de bordas

Escribo istas letras rodiada de piedras que acumulan más historia que no polvo, que amagan a sudor d’as personas que habitoron iste puesto antes que no plegasenos nusotros, y que conservan argüellosas unas rayas que indicaban o numero de pacas de palla que feban ixe anyo. Lo construyoron y plenoron de vida aprofitando tot lo posible os recursos que les ufriba o territorio, siempre de forma sostenible. Siempre posando devant a casa antes que no os humans.

Hue quiero charratz-tos de una parola feita de piedras que mormostian falordias que han sentiu dende fa sieglos. Falordias, que igual como os emplegos que l’han dau a iste espacio, han cambeau con o paso d’o tiempo. Me trobo d’entre unas paretz que han sentiu charradas sobre apanyar casorios, de cazatas de lupos, historias de chent que marcho y nunca no i tornó, y que agora sienten os chilos y risos d’a mía filla.

As cosas han cambiau muito en muit poco tiempo.

Istas paretz que hue s’han tornau en casa mia, han estau dica fa bien poco a casa d’os aperos de labranza, d’o trillo, d’as gallinas, d’o feno… As suyas puertas han presenciau diferents hortals y han visto trillar a quantas cheneracions. A ormino me pregunto cuántas variedatz diferents de plantas habrán creixiu en ista tierra que yo piso, qué animals s’habrán alimentau d’ellas y mesmo soneo con a posibilidat de trobar-ie bel día bella simient intacta que por razons extranyas haiga preferiu no medrar, no evolucionar, y remanir queda pa cutio dica que unas mans la recullan y tornen a sembrar-la y tornar a fuerza d’a suya chenetica a la tierra.

A borda.

Ixe espacio unico,

ixa parola machica comuna a totz os territorios pirinencos. Tant present en o nuestro vocabulario como desconoixida ye a suya importancia en a conservación d’una cultura en extinción, d’un paisache en desaparición.

Carlos Ferrer diz d’ellas en o suyo Diccionario de Pascología, que “normalmente eran construcciones de piedra de dos plantas con tejado de pizarra: en la planta alta se almacenaba el heno y se guardaban los aperos de siega y henificación y en la planta baja se ubicaba el ganado. Un sistema de bordas permitía tener el ganado fuera del pueblo e irlo trasladando de una a otra para pastar, fertilizar y estercolar los prados y, en invierno, consumir el heno almacenado. Como principal inconveniente del sistema estaba la necesidad de acceder a las bordas desde el pueblo, cuestión que resultaba complicada cuando caían grandes nevadas. El origen de la palabra borda parece estar en el francés bordé referido a un terreno cercado”.

Un sistema que cosiraba plantas, animals y mesmo personas en un tiempo en o que no se podeba entender l’agricultura sin a cría de bestiar, y vice-versa. Pensau en a rotación organizada. Agora charramos de pastoreo Voisin, custodia d’o territorio, compost, conservación paisachistica. Antes lo clamaban vida. Asinas, sin más. Libre de plasticos, d’adhitivos y prou que d’OMG.

As bordas yeran a base que guarenciaba a sostenibilidat ambiental, social y economica d’una sociedat asentada en un territorio de dificil orografía y pior orache. Y son, sin garra dubda un patrimonio a conservar pa poder guarenciar un futuro rural sostenible a istas tierras pirinencas. Un ecosistema de bordas, un sistema ‘eco’ de bordas.

Por un feminismo de chirmanas de tierra 2021

Iste anyo que deixamos dezaga, pero que encara zurrastiamos, nos ha imposau a muitas a mirar-nos a vida a traviés d’una finestra; a atras tantas, adaptar-nos sin remedio t’as midas urbano-centricas que s’han pensau dende y pa las grans ciudatz. A primavera s’acerca y seguimos en una pandemia que s’ha levau masiadas vidas que no bi tornarán, y que ha acentau encara más a crisi, a precariedat y a falta de servicios en a qual vivimos. Ha habiu de venir-ie un virus pa contrimostrar que iste sistema que no orbita arredol d’a vida y en o qual nos trobamos acazadas no ye sostenible, y que no ye que o comienzo y agreviamiento d’atras crisis y pandemias. A ista emerchencia climatica, en istos zaguers tiempos s’han uniu a emerchencia social y sanitaria, y no podemos prencipiar iste manifiesto sin trayer aquí a todas as personas abatanadas por o virus y o sistema.

Talment podamos cayer en a error de pensar que as parolas no son capaces de guaire. Pero nusotras nos pensamos que siguen estando importants. Manimenos a incertidumbre y a mal, as nuestras parolas son tamién ecosistemas de pensamientos y accions que no existen en atros puestos. Gracias a ellas podemos veyer o mundo, formar parte d’ell, reprexinar y fer posible pensar y creyer en atros futuros difuera d’iste sistema.

Chirmana, 

iste 2021 no saldremos t’a carrera como atros anyos. Seremos deseparadas por una distancia que nos ha furtau os besos, os abrazos que levamos un anyo sin sentir, y ixas risetas que han amagau as mascarutas. Por ixo, en iste anyo en o qual as plazas serán mas vuedas que no nunca, tos convidamos a leyer istas parolas, a fer-las vuestras, dende os balcons, dende os fogarils, y deixar que o fumo d’as chamineras s’encargue de chuntar as nuestras voces, que l’aire as faiga plegar bien luen.

Iste 8 de marzo no podemos deixar de devantar a nuestra voz como mullers rurals. Porque a pandemia tamién ha traito menutos d’usma; menutos en os quals hemos visto como que a propia ciudadanía s’organizaba y s’encargaba d’ixo a o que as politicas publicas no han quiesto plegar, porque no han teniu a talla ni han estau prous. Por ixo queremos dar-tos as gracias: por amostrar-nos que atras formas de convivir y d’emparo mutuo son posibles.

Gracias a ixas mullers productoras y pensaderas, que dende abaixo s’han organizau pa que os suyos alimentos locals y de proximidat podesen plegar en todas as casas. Nos femos alcordanza especialment d’iniciativas como SOS Campesinado, y de todas as chornaleras migrants que l’anyo pasau se quedoron agazapiadas dentro d’as nuestras mugas, en un país que no yera o suyo, luen d’as suyas familias y en unas condicions muit luen de poder denominar-se dignas. Tamién de todas aquellas personas que treballan en o sector agricola y ganadero que s’apegoron de covid-19 entre a primavera y o verano pasaus a causa d’as condicions infrahumanas en as qualas treballaban y viviban, metendo de manifiesto un sistema de producción intensivo que se sostiene a pur de no respectar os dreitos humans mas basicos, ni o buenpasar animal, ni os recursos naturals ni o territorio que nos sostienen.

Gracias a todas ixas mullers que no deixan ni an que un día de cudiar d’o suyo bestiar, d’a tierra, de conservar as nuestras razas autoctonas y simients locals,  mantenindo os nuestros ecosistemas y a suya biodiversidat. Ni o virus ni as grans nevadas d’iste hibierno han aconseguiu aturar-las. Porque, si os nuestros medios rurals no son zonas catastroficas, ye gracias a que han estau treballando terne que terne y altruistament, una faina que gran parte d’as vegadas sigue estando invisible y no reconoixida.

Iste anyo nos hemos quedau mas uerfanas que no nunca por culpa d’iste virus. Hemos perdiu a muitas personas a las qualas querebanos: que formaban parte d’a nuestra familia, d’as nuestras amistatz, complices en o día a día… Y, más que más, hemos perdiu ixa gran sabiduría que s’amaga dezaga d’os uellos y as mans de tantas mullers rurals d’edat abanzada. Una conoixencia d’a tierra, d’o medio que nos rodeya, heredau d’as güelas d’as güelas d’as suyas güelas, que agora custodiarán as flors y as piedras, y que con ellas ha marchau pa cutio.

Tamién s’en han iu con ellas muitas parolas que ya nunca no i tornarán. Belunas, con suerte, habrán quedau replegadas en as fuellas de bell diccionario local, asperando a que belún las espolse. Porque tampoco no podemos ixuplidar-nos d’a riqueza lingüistica que han custodiau as mullers rurals, metendo nombre a totz os elementos que nos rodeyan, y gracias a las quals hue tenemos a suerte de poder seguir escuitando una gran variedat de luengas y accentos que fan unicos y diversos os nuestros medios rurals. Dezaga d’a luenga y d’a parola bi ha formas de vida y vinclos marabillosos y unicos. 

Tampoco no nos ixuplidamos de todas as mullers que se veyen discriminadas por a suya diversidat y d’as nuestras chirmanas trans. No podemos ixuplidar-nos d’ixas mullers que charran y veyen con as suyas mans, ni d’as mullers que caminan a atros ritmos. D’as mullers rurals con sufrimientos y malestares emocionals, d’aquellas con capacidatz distintas. Clamadas barrenadas, clamadas raras, clamadas discapacitadas. Sinyaladas por estar diferents. Doplement ixuplidadas y doplement afectadas por a pandemia.

Todas somos diferents,

y todas,

chuntas, 

con as nuestras diversidatz, custodiamos os nuestros medios rurals. Los emplimos de vida y nos enreligamos pa seguir enta debant, ixuplidando-nos d’ixas parolas que empecipian por “des-” y que tanto goyo fan a os medios de comunicación.

Decibanos que a pandemia nos ha furtau os abrazos, pero hemos teixiu mas retz que no nunca pa suplir ixa falta de servicios que han estau agreviaus por a pandemia. Organizando-nos pa levar virolla a qui no podeba salir de casa suya, visitando a qui no podeba veyer a os suyos familiars por estar luen, y dedicando mas tiempo que no nunca a cudiar de qui tenemos cerca.

En istos tiempos dificils, muitas mullers han habiu de combinar os treballos en o campo, atras o teletrabajo, atras han seguiu a lo piet d’o canyón en os centros de salut; con estar mayestras, cudiadoras, enfermeras… Habendo d’estar disponibles pa la resta tot o tiempo. 

Hemos sentiu constantement que tenemos muita suerte de vivir en un lugar, porque tenemos contacto directo con a naturaleza. Pero o que dengún no veye ye que aquí os servicios basicos s’han visto disminuius por partida dople; uns servicios que ya yeran tasos y que en muitos casos han desapareixiu. Con o virus como sincusa s’han zarrau centros de día y minchadors, y s’ha reduciu l’horario de muitas guarderías y atros espacios dedicaus a os cudiaus. Amás, muitas familias han habiu de quitar d’as residencias a os suyos güelos por miedo a que s’en apegasen, trobando-se muitas mullers sin unatra alternativa que haber d’apanyar-se-las pa poder conciliar os suyos treballos con o cudiau d’os suyos familiars dependients. 

Nos femos alcordanza tamién de todas as companyeras que han sufierto ERTES, u que han habiu de zarrar os suyos negocios por a crisi derivada d’a pandemia. Hemos visto cómo, mientras muito tiempo, dende as administracions s’ha empentau en as zonas rurals o turismo como (quasi) sola fuent d’ingresos. Iste anyo a pandemia ha feito que muitas familias en o rural dedicadas a o turismo lo sían pasando realment malament y no tiengan atras opcions.

A pandemia ha agudizau, mas que no nunca, a breca dichital. En un anyo en o qual o teletreballo ha emerchiu en o nuestro país, nos hemos trobau con que mientras en as grans ciudatz ye plegando ya o 5G, en muitos d’os nuestros lugars no i hai ni sisquiera banda ampla. Hemos incorporau a parola «teletreballo» en a nuestra rutina, y pa muitos medios y administracions s’ha convertiu en panacea y salvación d’os nuestros meyos rurals. Nusatras hue queremos reivindicar o tierratreballo. Queremos seguir luitando por tener acceso a la tierra y a una vivienda digna en o medio rural. Queremos que s’aduye y se faciliten as produccions agroecolochicas y extensivas que son ligadas a o territorio, producindo alimentos d’alta valor ambiental, creyando un vinclo unico entre persona, animal, simient y tierra. Queremos dignidat y dreitos pa las personas migrants que treballan en os nuestros campos. Queremos os servicios publicos de calidat que nos mereixemos.

Luego i tornará a primavera. 

Os nuestros campos ya lucen una color verda que nos fa pensar en unatro maitín. No importa o que venga, porque seguiremos unidas chirando-nos a las adversidatz. Porque ni sisquiera iste virus ha aconseguiu vuedar o nuestro territorio. Seguimos chuntas frent a la pandemia. Seguimos unindo os nuestros lugars teixindo retz y vinclos, con as nuestras mans tintadas por a color d’o tierra. Y nos quedamos aquí en iste territorio y conchugamos o verbo «aterreñar», una parola d’o norte que nos torna a esperanza y a luz. Significa veyer y pisar a tierra de nuevo dimpués d’a nieu, no solo que nusotros, sino tamién os animals, que tornan dimpués d’as grans nevadas a alimentar-se d’o pasto. Sabemos que luego podremos tacar-nos as mans de tierra, todas chuntas; mirar-nos, y fer una riseta.

Por un feminismo de todas,

por un feminismo de chirmanas de tierra.

*A ilustración ye d’Eva Piay. Podetz descargar-la aquí.

**Iste Manifiesto ye escrito por María Sánchez y Lucía López Marco. Gracias a os consellos y aportacions de Celsa Peitado, Ana Pinto, Blanca Casares, Patricia Dopazo, Mentxu Ramilo, Karina Rocha, Elisa Oteros y Elena Medel. Y a tantas que hetz feito plegar as vuestras aportacions.)

***Iste manifiesto ye traduciu a l’aragonés por Lucía López Marco.

****Descarga iste manifiesto en pdf aquí.

Iste manifiesto ye tamién disponible en os siguients idiomas:

en aranés

en asturianu

en catalán

en cántabru

en castellano

en euskera

en estremeñu

en galego

en portugués

Feliz Día d’a Luita labradora

Totz os 17 d’abril se celebra o día d’a luita labradora en homenache a todas aquellas personas que treballan y esfienden a tierra, a sobiranía alimentaria y cudian d’a naturaleza, as simients y razas locals y l’augua. O motivo d’ista calendata ye en homenache a 19 labradors d’o Movimiento Sin Tierra que estioron asasinaus o 17 d’abril en o Dorado dos Carajas, Brasil, por a policía militar d’o estau de Pará, y qualos asesinos a día de hue siguen impunes. Aquell asesinato conmocionó a lo mundo y, pa que a suya muerte no se xublidase y para visibilizar a suya luita y a de tantas personas por a sobiranía alimentaria, se declaró o 17 d’abril como o Día d’a Luita Labradora.

Por qui han dau a suya vida en esfensa d’a sobiranía alimentaria, y por todas as personas que dan vida a la tierra, celebremos o Día de la Luita labradora.

Por un feminismo de chirmanas de tierra: Manifiesto 2020 por as mullers rurals

Iste marzo no nos ha traito a primavera; ya leva acucutando dende ibierno masiau luego. A falta de plevidas y a emerchencia climatica en a qual nos trobamos fan mas que necesario nombrar a crisi ecolochica y climatica. Actuar, estar conscients d’a tierra que pisamos, d’ixos arbols que s’ixugan por primera vez por a sequera pero con tot y con ixo siguen acubillando niedos y cudiando con o suyo propio cuerpo a las nuevas crías. Cosirando, como ixa parola tant bonica de l’aragonés que embreca estar pendient, mirar, promenar pa comprebar cómo son l’hortal, os animals, os de demás. Cosirar, cudiar, querer.

Chirmana,

Nusotras

tamién somos asinas. Y venimos d’isto. Somos nietas, fillas, sobrinas, chirmanas, mais… de tantas y tantas mullers que no tenioron opción de decidir y quedoron a la uembra. En o paco, difuera de l’atención y d’a luz, cargando con una mochila graniza y pesada de cudiaus, quefers domesticos, campo, hortal, animals, fillos, chirmans… sin recibir brenca a truca d’ixo, con as mans ubiertas y escrebazadas de treballar dimpués de dar toda una vida pa la resta que no existe pa muitos ni se considera, porque no se valora ni se remunera como habría de. Somos as ramas d’ixas mullers arbol que mantenioron as casas d’os nuestros campos y os nuestros lugars con os suyos mesmos cuerpos, y que hue mal claman mullers tot-terreno y heroínas d’o rural pa amagar una situación muit grau de masclismo y desigualdat.

Mullers invisibles, en as marguins, a las quals muitas veces no consideramos en as nuestras luitas sin empatizar con os suyos tiempos y os suyos ritmos… Mullers a las quals creyemos chirmanas de totz os feminismos, diversas… y que nos cal reivindicar no nomas en os nuestros lugars, sino tamién en as ciudatz, ya que o masclismo y a desigualdat ye una infección que fa alcance a totz os estratos d’a nuestra sociedat. Hue queremos reivindicar-las. Pensar en ellas. Nombrar-las. Por todas aquellas que habioron de deixar a casa suya a la fuerza por un pantano u una repoblación forestal. Por aquellas que habioron de marchar difuera d’o suyo lugar y treballar en a ciudat como sirvientas, cocineras, limpiaderas, camareras, horreras, operadoras de fabrica… Por todas as mullers que han seguiu cudiando dende a distancia d’os suyos, devantando un territorio que nunca no las ha nombrau ni recordau como mereixen. Por aquellas que ya no i son y ni sisquiera podioron tornar-ie. Por todas as que siguen emigrando ta buscar as oportunidatz u os servicios que no troban en os suyos lugars.

Por todas.

Por todas as que mantienen viva a ista Espanya vaciada que tanto resuena en os medios y que siguen cargando con a mesma carga de cudiaus en o nuestro medio rural, sin os mesmos dreitos, ni servicios basicos que en atros puntos d’o país. Son ellas; somos nusotras, convertidas en ciudadanas de segunda, as que cudiamos o que o Estau ixuplida, o que o Estau nos saca. Y queremos que l’Administración no piense nomás en satisfer as demandas d’as ciudatz, porque a nusotras tamién nos fan falta servicios basicos. Queremos poder decidir si ir-nos-ne u quedar-nos. Queremos soberanía alimentaria, ganadería extensiva y agroecolochía. Queremos creyar comunidatz, mantener-las, aduyar-nos siempre las unas a las atras. Sentir-nos reconoixidas y refirmadas.

Chirmana,

ista sudor que hemos heredada y cargamos ye invisible,

pero ye present en cada hortal,

en cada casa,

en cada escuela,

en a mesma tierra.

Istas mans, que dengún no veye y dengún no calma. Istas mans que treballan a tierra, cudian a os chicotz y a os grans, cunan, dan de minchar, cudian d’os animals y d’os hortals. Istas mans plenas d’historias, tradicions, oficios y parolas heredadas a traviés d’a voz. Una voz viva que si no cudiamos morirá con as nuestras antipasadas.

Istas mans que no tenioron opción y d’as quals nunca no se preocuporon, y siguioron con tot y con ixo teixendo territorio, familias, comunidatz y lugars.

Istas mans que se creban en silencio y sin protestar dezaga d’a barra d’a tabierna, que amagan as duras condicions d’as mariscadoras, que saben d’a triple discriminación d’as nuestras chirmanas migrants chornaleras, que conoixen a precariedat d’aquellas a qui as suyas familias ixuplidoron en bell puesto, y que quieren acompanyar y acubillar tamién hue a las nuestras chirmanas trans. Istas mans que son ubiertas pa recibir y integrar a todas as personas nuevas que vienen a vivir a os nuestros lugars.

Hue, muitas mullers d’o nuestro medio rural no podrán participar en os actos que bi ha preparaus porque no tienen opción ni aduya posible: solo que la de quedar-se en casa u en o campo y cosirar. Por ellas, por a suya ausencia, por todas as inchusticias que han traito siempre a guinya en as suyas mans, por tot o que han feito por nusatras; hue queremos chilar, denunciar a suya situación, homenachear-las, decir-les que somos aquí con as mans y a voz disposadas. Somos aquí. No sotz solas. Queremos decir-tos que somos tamién cado, un cubillar, un ret: como as ovellas quan fa calor, que s’agrupan y protechen as suyas cabezas las unas debaixo d’as atras, fendo o morrión. Aquí somos, chirmanas.

Aquí somos pa estar rabanyo. Un rabanyo infinito y diverso.

Pa cosirar las unas d’as atras.

Porque ya somos fartas que digan que a tierra nuestra ye vueda, bi ha muitas mans invisibles de mullers que lo mantenioron y lo mantienen vivo.

Por un feminismo de todas,

por un feminismo de chirmanas que cosiran.

Por un feminismo de chirmanas de tierra.

***

Puetz adherir-te a o nuestro manifiesto aquí. Somos rabanyo. Chuntas, millor.

***

A ilustración ye de Pilar Serrano. Podetz descargar-la pa imprentar-la aquí.

Iste anyo as amigas d’Ajuar comparten con nusotras a Jota de la Huelga (Ixota d’a vaga) pa que la cantemos todas chuntas.

Iste Manifiesto estió escrito por María Sánchez y Lucía López Marco . Gracias a os consellos y anotacions d’Elena Medel. Y a tantas que hetz feito plegar as vuestras aportacions.

Iste texto ha estau traduciu a l’aragonés por Lucía López Marco.

Mientras o día se puyarán a ista dentrada o manifiesto en todas as luengas d’o nuestro territorio.