Qué ye o Pastoreo Racional Voisin?

O Pastoreo Racional Voisin ye un sistema que amillora a eficiencia d’a producción fendo un uso racional d’os recursos. O suyo creador estió André Voisin, qui definió o sistema de pastoreo racional como “a mas abanzada y eficient tecnica de maneo d’os pastos, basada en armonizar os prencipios d’a fisiolochía vechetal con as necesidatz qualitativas d’os animals, con a millora creixent d’o suelo, a traviés d’os procesos bioticos, baixo a intervención de l’humán”.

[cml_meya_alt itz='740']beef-907308_1280[/cml_meya_alt]

Estió Voisin qui enunció as quatro Leis Universals d’o Pastoreo Racional. Se les denomina universals, ya que pueden aplicar-se en qualsiquier puesto d’o mundo, siempre que i haiga pasto, independientment d’o clima, d’as condicions edafolochicas, etc… As leis d’o pastoreo Voisin son as siguients:

1. Lei d’o Reposo: Ta que un pasto tallau a dient por l’animal pueda dar a suya maxima productividat, ye necesario que, entre dos cortes succesivos a dient, haiga pasau o tiempo suficient, que permita a o pasto: almacenar en as suyas radices as reservas necesarias ta un encieto de rebrote con rasmia y un desembolique impetuoso y rapido (realizar a suya “flamarada de creiximiento”).

Ye dicir, o pasto ameneste descansar entre un pastoreo y o siguient o necesario ta que las plantas puedan recuperar a suya aria foliar y acumular reservas t’o suyo rebrote

2. Lei d’a Ocupación: O tiempo global d’ocupación d’una parcela por o bestiar habrá d’estar prou corto como ta que o pasto tallau en encetar o tiempo d’ocupación no torne a estar tallau a dient por l’animal, antes que ells no deixen la parcela.

Ista lei fa referencia a que o periodo que pasan os animals en una parcela, no puede estar tant largo como ta permitir que tallen o rebrote d’o pasto, por tanto, s’uniría con a Lei d’o Reposo, ya que se sería tallando-se o pasto antes d’haber recuperau y d’haber aconseguiu a “flamarada de creiximiento”, ye dicir, que se debilitaría cada vez mas dica plegar a o punto que o pasto “no rinda”.

3. Lei d’os Rendimientos Maximos u Lei d’as Categorías: Ye necesario aduyar a os animals de mayors exichencias nutricionals a pastar a mayor cantidat posible y que o pasto sía d’a millor calidat.
Isto ye, cal aduyar a l’animal ta que consuma a mayor y millor cantidat de pasto.

4. Lei de Rendimientos Regulars u Lei de Permanencia: Ta que un animal de rendimientos regulars, ye necesario que no remaneixca mas de tres días en una mesma parcela.
Dau que quanto mas tiempo remaneixca o bestiar en una parcela, menor será a cantidat y a calidat d’o mesmo.

[cml_meya_alt itz='739']pasto[/cml_meya_alt]

Dende meyaus d’o sieglo XX, as ideyas planteyadas por Voisin s’han desembolicau en distintos países y han iu evolucionando gracias a las aportacions de distintos profesionals. Un d’os conceptos centrals que s’han incluyiu en o sistema de Pastoreo Racional Voisin, ye o de treballar con a vida d’o suelo, dau que fa amillorar a fertilidat d’o mesmo, a producción forrachera y a producción animal. Ista visión d’o pastoreo se fusiona con l’Agroecolochía, entendendo ista como “a conducta de producción agropecuaria que reincorpora y reelabora conceptos agronomicos que estioron ixuplidaus por presión d’a clamada Revolución Verda”.

Quan o esdevenidero depende de no perder o pasau

Hue, mierques 16 de setiembre, esfiendo o mío treballo fin de master. Ha estau un treballo en o qual he invertiu muito tiempo pero en o que, mas que mas, he aprendiu muitas cosetas. Lo mas important ye que he aprendiu cosetas que -encara- no son en os libros. O qual, tamién me fa preguntar-me quántas cosas habrán quedau sin documentar y descansarán ta cutio en bell calaxo d’a historia.

[cml_meya_alt itz='722']Entrevistando a Pedro José Gericó, de Sallent de Gállego[/cml_meya_alt]
Entrevistando a Pedro José Gericó, de Sallent de Galligo

O treballo que hue esfiendo se titula Etnoveterinaria en a Val de Tena y Tierra de Biescas. A etnoveterinaria ye a conoixencia y/u l’aplicación de remeyos naturals, transmitius de forma oral y dirichius t’a prevención y curación d’as malotías d’os animals. Ye dicir, a etnoveterinaria estudea cómo se curaba a os animals quan no i heba industrias farmaceuticas. Iste tipo d’estudios cobran gran intrés agora que ye puyando o numero de ganaders que optan por sistemas de producción ecolochicos, dau que o Reglamento vichent de Ganadería Ecolochica (CE) Nº 834/2007 (CE, 2007) sinyala que “s’utilizará preferentment a fitoterapia, que utiliza plantas medicinals en forma d’esencias y extractos y a homeopatía, que permite tractar a l’animal sin deixar residuos en os suyos productos; os sistemas de cría se basarán en a utilización maxima d’os pastos, seguntes sían disponibles a lo largo de l’anyo, habendo d’estar constituida a ración diaria, a o menos un 60% d’a materia seca por forraches”. Motivos por os quals resultan imprescindibles iste tipo de treballos que meten a man de ganaders y tecnicos recursos muit accesibles pero cada vez mas desconoixius.

[cml_meya_alt itz='717']L'augua d'a decocción d'o barrabón s'utiliza ta cicatrizar as feridas[/cml_meya_alt]
L’augua d’a decocción d’o barrabón se fa servir ta cicatrizar as feridas

T’a elaboración d’o estudeo, s’han realizau 31 entrevistas a 30 informants, s’han rechistrau un total de 92 elementos emplegaus con fins medicinals, reproductivos u de producción animal en a Val de Tena y Tierra de Biescas (79 taxons vechetals diferents perteneixients a 47 familias botanicas, 16 remeyos d’orichen vechetal, 1 fungo, 13 remeyos d’orichen animal, 9 minerals, 2 quimicos y 8 manipulacions u atros remeyos).

Manimenos, un 43% d’as personas entrevistadas tiene mas de 80 anyos, mientres que menos d’un 17% en tiene menos de 60. A meya d’edat d’os informants ye de 74 anyos, lo qual mete de manifiesto l’abanzada edat d’as personas con conoixencias en ista materia, y por tanto, a situación de periglo d’extinción en o qual se troban istos sabers, que son, agora, mas necesarios que no nunca a causa d’a necesidat d’alternativas a os productos farmaceuticos.

[cml_meya_alt itz='721']a piedra d'Ordovés ye utilizada ta curar multiples mals, tanto de personas como d'animals.[/cml_meya_alt]
A piedra d’Ordovés ye utilizada ta curar multiples mals, tanto de personas como d’animals.

Ha estau, prou que si, un treballo beroyo, en o qual 30 personas, que no me conoixeban de brenca, decidioron compartir con yo lo que sabeban, lo que heban aprendiu d’os suyos debantpasaus. Un treballo de formación profesional, sí, pero más que más un treballo de trobada con una cultura, una luenga, un paisache y una forma de vida milenarias. Un treballo que no ha feito que empecipiar, porque conto los días ta retrobar-me con istas personas, y ta conoixer a muitas atras y seguir emplindo lo cuaderno de sabers machicos y ancestrals. Porque quiero continar escuitando historias de mullers que cada nueit de Sant Chuan, antes que no amaneixca, salen a recolectar flors de sabuco, tolonxina, menta, malvas… ta confeccionar un ramo que dimpués deixarán ixucar y con o qual ferán saumerios ta curar multitut de mals. Porque quiero seguir escuitando historias d’hombres que penchan en as parideras piedras planas con foraus naturals. Porque quiero seguir escuitando testimonios de chent que acude a curanderos y que bebe augua en la que han ficau una piedra que salió d’o cuerpo d’una cullebra. Porque quiero que Luis, en o suyo polidismo aragonés pandicuto, contine contando-me os secretos que un día le’n contó o suyo güelo. Porque quiero seguir veyendo ovellas negras en os rabanyos, protechius por mostins. Y porque quiero que as siguients cheneracions tamién puedan coleccionar remeyos y parolas que se niegan a morir.

Por qué en Espanya no pasa?

En l’anyo 1999 a UE viedó importar carne con hormonas d’EEUU. A respuesta d’o país norteamericán estió puyar os arancels de quantos productos agricolas y ganaders europeus, entre ells o queso Roquefort, producto a o que s’imposó un gravamen d’o cient por ciento sobre as suyas importacions.

De vez, se feba a devantadera en Millau, localidat situada en o Macizo Central francés an a prencipal fuent d’ingresos d’un amplio sector d’os ganaders ye a producción d’iste tipo de queso, un establimiento d’a conoixida cadena de restauración estadounidense McDonald’s. Os afectaus no tardoron guaire en unir conceptos y o 12 d’agosto d’ixe anyo, 300 ganaders se dioron cita en o McDonald’s de Millau y estioron desmontando-lo pieza por pieza. O desmantelamiento d’o establimiento hese quedau en simple anecdota de no estar porque diez d’os ganaders que participoron en a “deconstrucción” d’o mesmoestioron condenaus a tres meses de garchola, de traza que a noticia s’extendió por toda Francia y gran parte de l’extranchero. Asinas estió como os consumidors franceses s’enteroron d’os arancels imposaus a o queso Roquefort en EEUU y decidioron emparar a os suyos paisanos productors, aumentando o consumo de Roquefort en Francia y acudindo a os eventos d’emparo a os encausaus, plegando a chuntar dica 47.000 personas en un acto en Millau (mas d’o doble d’a población d’a localidat).

[cml_meya_alt itz='654']calf-362170_1280[/cml_meya_alt]

Pero no fa falta conoixer a historia d’o caso McDonald’s de Millau ta saber que os agricultors y ganaders franceses siempre han sabiu esfender millor os suyos intréses que os espanyols, encara que totz se troban baixo as normas d’a mesma politica agraria comuna, y ye pro solament con cruciar os Pireneus ta parar-ie cuenta. Mientres que pasando o Portalet qualsiquier atardexer de verano te trobas a os ganaders muyindo a man as suyas uellas y vendendo os suyas quesos en a mesma grancha, en o costau de Formigal queda solament un productor de queso en Sallent de Galligo, pero iste ha de vender os suyos quesos en o supermercau d’o lugar. En a vertient sud pirenenca, qualsiquier producto ha de comprar-se siempre en un establimiento destinau a ixo, por desgracia no ye tant facil vender en a mesma grancha.

Istes días se son producindo enrestidas a camions cargaus d’alimentos en Francia. A semana pasada tocó a un camión aragonés cargau de carne de cerdo y a unatro murciano que heba estau cargau en Barcelona. Ista nueit, baixo a consigna “minche francés” agricultors d’os sindicatos JA y a FDSA han tornau a asaltar un camión que transportaba 25 toneladas de carne, manimenos, os meyos de comunicación espanyols tasament se fan eco d’a noticia, como tampoco no se diz brenca d’as movilizacions por parte d’o sector lacteo.

Qué ye pasando en Francia?

[cml_meya_alt itz='652']cow-391291_1280[/cml_meya_alt]

A verdat ye que brenca diferent d’o que ye pasando en Espanya. O catedratico Eduardo Moyano, afirma que un d’os problemas que afectan a os ganaders europeus ye l’efecto d’o veto de Rusia a bells productos alimentarios procedents d’a UE, EEUU, Chapón y Canadá como represalia por as sanciones que se le imposoron en intervenir en o conflicto ucrainián. Como conseqüencia de dito veto, “muitos productors se veyen obligaus a acudir a os propios mercaus europeus con agresivas estratechias de pres, chenerando una feroz competencia con os suyos conciudadans agricolas d’a UE”, asegura Moyano en un articlo en O Diario de Cádiz. Amás, a globalización d’os mercaus ha desequilibrau a cadena alimentaria, fendo que os productors sían marionetas d’as grans interpresas y padeixcan as estratechias de pres d’as mesmas. A tot isto cal sumar-le, seguntes Moyano, un escenario preelectoral an o voto rural tiene muito peso y que explicaría porqué os politicos franceses s’amuestran comprensivos con as protestas.

Por qué en Espanya no pasa?

[cml_meya_alt itz='653']cow-472842_1280[/cml_meya_alt]

A pregunta, alavez, no ye qué ye pasando en Francia sino, mas bien, por qué en Espanya no pasa?, en un contexto global igual que o francés, os agricultors y ganaders espanyols son muito pior que no los suyos colegas galos. A traviés d’un comunicau publicau o pasau 25 de chulio por a Unión de Chicotz Agricultors y Ganaders (UPA), productors de leit protestaban porque a crisi de pres d’a ganadería en Francia derivó o día 24 de chulio en un alcuerdo auspiciau por o Ministerio d’Agricultura francés por o qual a industria y a distribución puyarán dica 4 centimos d’euro a leit a os ganaders [franceses] dica aconseguir un pre en orichen de 0,34 euros/litro, “a anyos luz” d’o pre meyo que istas mesmas interpresas de capital francés imposan en Espanya: sobre os 0,22 euros/litro. Lorenzo Ramos, secretario cheneral d’UPA, sinyalaba que “ye una vergüenya a doble moral y o chovinismo d’istas interpresas que actúan d’una forma en Francia y d’unatra muit diferent en Espanya. Amás tienen a poca decencia de tirar camiones con a nuestra carne“.

D’atra man, tot y que as eslecions chenerals se troban muito mas cercanas en o tiempo aquí que en Francia y d’a importancia que tiene, mas que mas, en bellas comunidatz, o voto rural, garra lider de garra partiu politico s’ha solidarizau publicament con o sector, ni pareixe que lo vaigan a fer. Será que os agricultors y ganaders d’iste costau d’o Pireneu son muit pacificos y os politicos no los toman en serio?

A paridera, un espacio viviu

Comparto iste texto de Félix Rivas, publicau en El Diario del AltoAragón o 7 de febrero de 1999.

[cml_meya_alt itz='524']mardanos paridera[/cml_meya_alt]
Paridera actual en o Pireneu Aragonés

Como puesto d’albergue d’os rabanyos d’ovellas, o corral u paridera ha estau l’entorno en o qual os pastors de l’Alto Aragón han pasau y continan pasando muitas d’as suyas horas de treballo y muitos d’os suyos esfuerzos cutianos. En a paridera cal cudiar d’as ovellas enfermas u d’os corderos recientment naixius, cal escoscar o suyo interior periodicament, cal deseparar o bestiar que sale a pastar d’o que se queda tot o día baixo teito, cal repartir o forrache u o pienso, cal fer o sinyal en a orella d’os corderos de poca edat… Y tot isto en l’actualidat, ya que antes mas a paridera yera mas present en a vida d’os antigos pastors. En ella, muitos días caleba quedar a adormir a veces por as inclemencias de l’orache, atras por a larga distancia dica o nuclio de población mas amanau y atras en a epoca de parizón quan caleba adormir con un uello ubierto y unatro cerrau ta estar muit a la tisba d’as ovellas que yeran a punto de parir. De verano, amás, podeban pasar a nueit en companyía de qualques labradors que, mientres segaban y trillaban, preferiban no desplazar-se día par d’atro t’as casas suyas. Mesmo en qualques momentos historicos de gran periglo, como en a zaguera Guerra Civil, as parideras sirvioron de cubillar a las chents de qualques lugars.

Se puede considerar, por tanto, a la paridera como un espacio viviu, un entorno plenament modelau por as experiencias y a memoria de l’Alto Aragón. Tant viviu y modelau que en ell se refleixan qualques d’as actividatz mas profanas, sagradas y machicas que a cultura tradicional sabeba asumir y integrar sin gran dificultat. Unas actividatz y unas creyencias que hue nos implen d’asombro, y mesmo d’incredulidat, pero que han estau presents dica fa pocos anyos en todas as comarcas altoaragonesas.

[cml_media_alt id='531']Pastores chesos haciendo queso en la puerta de una cabaña en el Valle de Guarrinza (Foto: Ricardo Compairé)[/cml_media_alt]
Pastors chesos fendo queso chunto a una cabana en a Val de Guarrinza en os anyos 20 d’o sieglo pasau (Foto: Ricardo Compairé)

Un d’os casos mas curiosos se daba en Robres, an que, como totz os rabanyos se podeban encerrar en qualsiquier paridera que estase libre, se feba servir iste metodo ta reservar una d’ellas (pillar a vez, diríanos en unatro contexto): yera prou con colocar un saco penchau d’a puerta de dentrada y si bel atro pastor i plegaba mas tarde, ya sabeba que ixa nueit iba a estar ocupada. En Serrablo, os pastors se serviban d’o fumo que saliba d’a chaminera d’a caseta ta predicir o tiempo: si puyaba en vertical quereba dicir que iba a plever muit luego y, igual que totz os suyos components, a nueit de Totz os Santos se replegaba antes de lo normal en o corral, lo mesmo que as personas lo feban en as suyas viviendas. Una serie de practicas acazan l’obchectivo común de protecher a la paridera de posibles enemigos. Belunas son bien expeditivas como ocurre en un corral de Valcarca, amán de Binaced, an que, ta privar que as palomas se minchen o grano que se da a os corderos, penchan quantas palomas muertas en os frents d’os cubiertos. Atras conservan un fuerte conteniu machico. Una d’ellas ye a que consiste en enronar a cabeza d’una ovella modorra (en o Viello Aragón ista ovella heba d’estar amás negra) que ha muerto d’ixa malotía en a dentrada d’o corral ta protecher a las de demás. T’a mesma fin se gosaba penchar dentro d’o cubierto una piedra foradada, con un forau creyau de forma natural. Ista piedra, en qualques puestos como Fonz, teneba una valor y se transmitiba de pastor a pastor, de tal traza que solo podeba estar utilizada que por aquella persona a la quala perteneixeba. En ixa población d’a Cinca Meya se penchaba amán d’a puerta y a suya utilidat yera a de protecher contra os rayos.

Encara que si un mal u una malotía produciba a muerte a muitos animals, podeba pensar-se que yera una bruixa a responsable, y en ixe caso caldría recurrir a un esconchuro,  lo menos…

Mallatas 2: Mallatas de E. Satué

Hue comparto iste articlo d’Enrique Satué Oliván, publicau en o numero 49 de a revista Serrablo en setiembre de 1983, en o qual s’estudean distintas mallatas d’o Pireneu Aragonés y se charra d’a desaparición d’istes elementos arquitectonicos con o devenir d’a ganadería extensiva en istas vals.

[cml_meya_alt id='322']Imachen: Amigos de Serrablo[/cml_meya_alt]
Imachen: Amigos de Serrablo

“Con nostalchia por haber visto no fa guaires anyos vida en unas y con sorpresa por descubrir atras, o verano d’o 81 recorriemos qualques antigos “santuarios” pastorils y estiemos descubrindo as distintas formas d’o suyo emplego en a temporada d’os puertos; o muestreo no ye guaire amplio, pero suficient ta veyer a fuerza que exerció o meyo sobre a estructura d’a vivienda d’o pastor. O recorriu será de W a Y, a traviés d’os siguients puntos: Oza, Cuenca alta d’o Galligo; Acumuer, Amonte d’Erata en Espierre-Barbenuta, Puerto de Santa Orosia, Puerto de Linars y finalment Amonte de Canciás.

OZA.
Hue tasament se veye bestiar lanar, antes mas totz sabemos o que fuo. Puyamos t’a val d’Estiviella, -chicota val glaciar penchada, y instalada en as sayas orientals de Penya Forca-. Dimpués de superar a zona de selva, plegamos a l’umbral d’a val; en a suya cabecera y quasi an que mueren as cheleras d’a tuca, en un chicot promontorio cargau de vivencias ta cientos de pastors ansotanos, tenemos a nuestra primera mallata; seremos sobre os 1.700 metros, as “chordigas” nos rodean como millor testigo de l’antigo abono animal. Sobre o montet destaca a seis metros d’a caseta una estaca ramificada de dos metros y meyo feita servir por os pastors ta penchar os quesos. a suya memoria no puede deixar d’evocar-nos a recient exposición fotografica d’o falleciu Don Ricardo Compairé, que como dengún plasmó os ambients pastorils de Echo y Ansó. A “caseta” ye a tipica d’alta montanya dende ista zona a, o menos, dica Fanlo; dende luen si no estase por a estaca, se mimetizaría con facilidat a causa d’a poca alzada y a la “tasca”; as suyas fronteras son componidas por grans laixas de caliza con forma almendrada, as paretz laterals tasament plegan a os 70 cm., cuesta desembolicar-se en o suyo interior, en especial a o fondo an que o leito s’alza sobre un armazón de troncos; o techo ye constituiu por meyos troncos que descansan sobre o qual fa de viga mayestra, ta sobre ista estructura depositar “sirrio” d’o bestiar con grans trozos de “tasca” rancada d’a redolada. Hue da pena veyer-la, en l’anyo 75 encara podié tener una agradable conversación nocturna en o suyo interior con un pastor, -prou que no faltó o tema de l’onso que enriste t’a Sanmiguelada-.
Si seguimos por Oza l’antigo camín a Francia, en realidat seremos caminando sobre a calzada romana de Zaragoza a Pau. Deixemos a Mina y puyemos ent’o Puerto O Palo, en qualques tramos uellaremos perfectament o talut d’a calzada; asinas plegamos a la zona denominada d’as Foyas. Ye un terreno clarament karstico, con abundants dolinas que embeben os manantials; aquí tenemos dos mallatas abandonadas. A suya ubicación ye tipica: en un promontorio marguinal d’a periferia de dolinas, instaladas a la suya vez en circos glaciars penchaus. Aquí a techumbre ye de laxas de caliza pues se pueden extrayer con mas facilidat que en Estiviella por o de demás a grandaria ye semellant. En l’anyo 75 encara podié observar esporadicament fabricar queso en ellas, hue o suyo estau ruinoso no tiene menos que recordar-nos a letra de “Lo Fogaril” d’o grupo folklorico de Echo:
“…La vida que ve trayendo
con lo tiempo cosas nuevas
fa aqui, como en otros puestos
que muitas cosas se pierdan…”
En a dentrada de “Auguas Tuertas”, cuna de l’Aragón, no luen d’o dolmen que daría zaguera morada a aquells “Pastors Pirenaicos” de Pericot en a Edat d’o Bronce, i hai antigos cubillars que no son unatra cosa que aprovechamientos de l’extraplomo de grans bloques erraticos y resguardaus con muros de laxa -fenomeno corrient en o Pireneu-.

SALLENT
Superada a presa d’a Sarra, a la cucha de l’Auguas Limpias, queda l’imponent circo penchau de Soba que preside o chigant pico Arriel. Aquí en iste marabilloso parache queda a nuestra mallata; a suya estructura ye semellant a las anteriors: “tasca” y “sirrio” en o techo, as plantas amants de l’abono animal nos cubren dica a cintura; somos en a primera semana de chulio, encara quedan tacas de nieu y o bestiar tardará en puyar. Truca o ficacio a gran cantidat de rodondedro que cubre de royo as laderas, os pastors fan servir istas matas como se puede veyer en a caseta ta mulliu d’o suyo leito, puesto de buxo -que ye lo corrient a mas baixa altitut-.
Dende Formigal ent’a cabecera de Canal Rosigue y Tuca Anayet trobamos un gran bloque erratico, que o suyo estraplomo da cubillar a un cubillar en o qual solament s’han habiu de realizar as paretz de laxas; atros bloques que sirven d’aproximación delimitativa a o corral d’a mallata.

ACUMUER
Somos feitos a veyer o río Aurín amán de Samianigo y en a suya confluencia con o Galligo.
As suyas aspras gleras se transforman, superau Acumuer, en extraordinario paraxe alpino. L’ibón de Bucuesa, entre o macizo de Collarada y Penya Telera, da naixencia a l’Aurín, aquell queda instalau en un primer peldanyo glaciar, en iste parache y no luen de l’ibón queda una mallata, d’estructura similar a las vistas en Oza y Soba. A “tasca” d’o techo se transforma en Plan d’Igués -puerto d’Acumuer- “gogant” con o de Biescas a las espaldas de Telera en techo de losa, pues aquí aflora iste material. A Bucuesa puya normalment o bestiar en os primers días d’agosto, a falta de rodondedro u de buxo, os pastors preparan o suyo leito con unas maturradas semellants a o tomillo que creixen en a tasca y que denominan “narrón”.

BARBENUTA
Con o Sinyor Fidel Piedrafita Pardo, de 80 anyos, dende a plaza de Barbenuta escudriñamos l’amonte Erata -2.009 m.-: Plana Lopera, Plana Estremal, u Betatón, Pelopín, As suertes d’Erata, u Fondo Cubilar, Fuent Cambonata, A Plana Sordials, Fuent tos Comos, Plana Buitrera, Fuent a Piatra, Fuent de l’Abete,.. a multitut de nombres que da o sinyor Fidel, rememoran a puxanza d’istes lugars, hue entre Espierre y Barbenuta, solament quedan ueito personas, bell día dengún no sabrá dar razón d’as mil vivencias y esfuerzos que amaga cada toponimo.
Erata, l’amonte “machico” d’Otal, presidida por a ermita de Santo Benito, an que s’amagaba baixo as piedras auguachina bendita ta alexar as tronadas, tiene bella mica de sobrenatural; ixo pensarían os constructors d’a ermita mozarabe de San Chuan -que se troba en as suyas sayas-; si superamos ista, luego seremos en contacto con a tasca y habremos de doblar a la cucha ta endrezar-nos a la zona de Lopera, allí a 1.500 m sobre o ran d’a mar se troba a nuestra mallata a descubrir. A caseta ye de tipo borda pero mas reducida, ye situada en a muga d’o buxo y a o prencipio absoluto d’a tasca, queda rodiada por un corral natural de buxos, rolde ennegriu por o “sirrio” d’o bestiar. Hue as ovellas son de Claudio de Barbenuta y atros propietarios que puyan “logaus”, entre ells un d’Abay.
A caseta de Mallata López tiene 4 m. de larga por 3,5 d’ampla, o suyo alzau exterior en un cabo ye d’1,35, y en unatro -por estar en baixada- de 2,24 m; os suyos muros son d’un espesor de 50 cm, a orientación d’a puerta ye a o S. L’interior ye reduciu y solament pueden adormir que dos personas con holgura; dentrando y a la dreita ye a espedera y o guardacarne, en l’interior o leito -hue jergón, debant de mulliu de buxos- queda a la cucha chunto a la paret; a la dreita y en a cantonada se fa fuego sin tiro por o que toda a paret y maderos son zafumaus, en a mesma cantonada y formando un triedro, se coloca una losa transversal ta que no s’incendie a techumbre. Ista queda constituida por un suportar u marco de quatro maderos enlazaus que descansan sobre os muros -“zapateras”- una viga rematante u “biscalera”, 2 transversals en cada vertient u “tirants” y 30 que baixan d’a “biscalera” a la zapatera en cada vertient -son as “chuntas”-; en atras casetas, en o suyo puesto tenemos troncos de buxo con “buro” -ye a “rexa”-; immediatament sobre ista estructura tenemos a “tasca” y dimpués as losas. Adherida a la paret de poniente i hai un chicot “casetón” que sirve ta deixar a os corderos recientment naixius entre o día, quan o bestiar recorre o puerto, y asinas protecher-los d’os esparvers.
Veyendo l’interior podemos deducir que o pastor ha cambiau, conoixié aquí a Tomás de casa “Viota” de Sorripas, hombre d’a tierra que feba a minchada “fogoniando” en a cantonada d’a caseta, que no deixaba a suya zamarra de piel ta adormir y que teneba penchadas en a paret as canyablas a reparar u as d’as ovellas muertas; hue veyemos butano… En efecto, o nuevo pastor ye Miguel Baraibar Igoa, natural de Leunza -Navarra-, ta ell -m’explica- iste puerto ye “cusir y cantar”, pues ha estau dotze anyos de pastor en Nevada y California, me conta d’as suyas tremendas transuancias “a l’americana”, d’o que os pastors se gastan en os casinos de Reno…; mientres puyamos con o bestiar y plegamos a la grandiosa “Paret d’Erata” que parte o puerto d’Ainielle y Espierre en mas de dos kilómetros a 2.000 metros d’altura, comentamos o terrible esfuerzo d’os habitants d’Ainielle ta devantar semellant obra, asinas como o estupor que produciría en aquells habitants de Sobrepuerto o contemplar chunto a la paret una oruga de prospeccions de gas.

SANTA OROSIA
L’altiplano de Santa Orosia ye puesto de tradición pastoril: A trobada d’o cuerpo d’a Santa y mesmo a manifestación folklorica d’os danzants de Yebra. Aquí, en ista zona, o escarpe que forma a o SW as pudingas tenemos a mallata d’Osán a 1.600 metros sobre o ran d’o mar; o corral d’ista ye muit inclinau por o que ye malo ta pillar as reses, qualques grans bloques s’han desprendiu d’o escarpe y saltean o espacio -puesto predilecto ta puyar as crabas- a paret d’a caseta queda exactament a un metro d’a tallada. A estructura de l’edificio y as dimensions son similars a la de “Mallata Lopera”.
No luen d’iste puesto, y en o zaguer tramo d’o camín de Yebra a o Zoqué, en a zona d’o martirio, i hai abundants extraplomos baixo o escarpe de pudingas -baumas- que estioron aprofitaus antes mas como cubillar de bestiar y pastors y que por a suya situación podrían deparar restos arqueolochicos.

LINARS
En o flanco Sud de Tendenyera naixe o Barranco de Sorrosal que vierte auguas a l’Ara, os glaciars quaternarios forchoron chicotas vals compartimentadas por contrafuertes; un será o d’o Puerto de Gavín, unatro o de Yesero y unatro o de Linars que da naixencia a o Sorrosal. Yera una val digna de visitar por o paisache fisico y l’humán, pues ye totalment ixalonada de bordas, a quala mas bonica; si lo puyamos integralment, plegaremos a una grata sorpresa: un precioso puent meyeval que salva o barranco en un tramo embraveciu. Aquí prencipia a dura pendient que nos levará a la cota de 2.080 metros an que se troba a nuestra mallata, truca o ficacio a suya posición vichilant y descarada a las inclemencias; a la suya espalda encara s’observan as restas de tres corrales contiguos que seguntes m’explicoron difieren en proporción porque cadagún corresponde a un lugar que teneba una parte concreta de puerto, asinas Fraixén contaba con o corral mas chicot, le seguiba Broto y Linars en teneba o mas gran.
A estructura d’a caseta ye semellant a una borda y bella cosa mas gran y realzada que as d’Erata y Santa Orosia.

CANCIÁS
Amán d’a tuca y a la vista d’a Guarguera y Sierra de Guara, observamos un cubillar pastoril, singular en a nuestra zona; se troba a 1.800 metros y ye un cubillar atrincherau en as pudingas, excavau plenament en ellas y a o que s’accede a traviés d’un corredor a ciel ubierto; a techumbre ye de fusta y tasca d’a redolada. Perteneixe a l’amonte de Chillué y encara ye habitada.
****
Hemos realizau un recorriu por istes humils monumentos d’a Historia, d’os quals brenca no s’ha escrito, porque ta ixo son as ilesias y as casas solariegas; pero aquí en istes reducius interiors cubiertos d’hollín s’escribió a verdadera Historia -a de o día a día, a d’o sacrificio d’o milenario montanyés-.”

E. Satué

Entrevista a Xurxo Álvarez

Xurxo Álvarez, tercer por a zurda, dimpués de l'asembleya de FRUGA
Xurxo Álvarez, tercer por a zurda, dimpués de l’asembleya de FRUGA (Foto: Praza Publica)

A Fruga (Federación Rural Gallega) celebró iste cabo de semana pasau en Lugo a suya segunda asembleya, a organización advierte que seguirá luitando ta contar con representación en as diferents mesas de negociación que afectan a l’agricultura, a ganadería y a o sector forestal, y reivindican o meyo rural como o futuro de Galicia. Dimpués d’un amplio debat sobre as diferents “inquietutz” que afruenta o campo gallego, Xurxo Álvarez estió reesleyiu como president d’a entidat. Traducimos d’o gallego ista entrevista realizada por Miguel Pardo t’o diario dichital Praza Publica

Quál estió o debat prencipal en l’asembleya de Fruga?

Podemos dicir que o que i hai, en cheneral, ye inquietut. Estiemos debatindo a situación de cadagún d’os sectors basicos en o rural y, o que mas y o que menos, amostró a suya inquietut debant d’o futuro y que, en a mayoría d’os casos, ha de veyer con os baixos pres que le’n pagan a o treballador.

Ixa inquietut d’a quala fabla pareixe encara mas evident en o caso d’o sector lechero con a imminent fin d’as condutas…

En o tema d’a leit, a novedat a mayors, amás d’a problematica d’os pres, ye precisament ixa desaparición d’as condutas, pero os pres que se pagan son baixos como en atros sectors. Se les obligó a os ganaders a comprar conduta ta tener accesos a millors explotacions, poder producir y tener buenos pres. Se ficoron en gastos y inversions que agora quedan en papel mullau… No ye guaire diferent a o que ocurrió con as preferents y pareixe obvio que habría d’haber unas compensacions. Agora plega una liberalización sobre a quala cal tomar bell tipo de medida porque no puede fer cada quí o que le dé a gana. Ta empecipiar, i hai normas a ran europeu que impiden que os productos agrarios puedan vender por baixo d’os costes de producción, asinas que caldrá posar-se a charrar y debatir y artellar solucions a os problemas que plegan agora.

Pero aquí pareixe que os problemas solament afectan a una parte…

Como se gosa dicir, a río rechirau, ganancia de pescadors. A industria, con o beneplAcito d’a Xunta y d’as administracions, fa o que le da a gana. Os nuestros gobernants han d’administrar a totz os ciudadans y no solament a una parte d’ells. Cal posar as partes ta plegar a acuerdos. A famosa Mesa d’a Leit no ye activa y no puede estar que una parte s’aprofite de l’atra. Amás, ye muit necesaria a enchegada d’una interprofesional lactea gallega, con a presencia de totz os actors implicados y buscando os mecanismos ta guarenciar os pres. Pero o president gallego ye ausent, igual como a consellera u o Ministerio y mesmo a UE. Dimpués, de bote y boleyo, amaneixen unas pinyoras millonarias a la industria que, manimenos, les siguen compensando y les permiten seguir abusando.

Asambleya de Fruga en Lugo
Asambleya de Fruga en Lugo. (Foto: Praza Publica)

En l’asembleya Fruga tractó tamién a problematica d’a despoblación rural.

Poco se puede fer aquí si l’Administración no interviene. Si as cosas son malament, ye normal que o relevo cheneracional no se produzca. No se puede estar treballando y gastando diners ta cosa y son os gubiernos os que han de levar a cabo politicas idonias, invertir y cudiar o rural. Yo soi d’Ourense y ista ye a provincia [de Galicia] mas desertizada a ran agroganadero y dimpués no i hai que fuegos y incendios. Ixas son tamién as conseqüencias de l’abandono y a dixadez.

Diz Fruga que o rural “ye o futuro de Galicia”.

Hemos de partir d’a base que si un país no ye capaz d’alimentar a la población ye empobreciu y amás ye dependient. Cada país ha de poder producir alimentos t’a suya producción y Galicia puede, pero por unatro costau son as politicas agrarias y as subvenciones u aduyas que plegan d’a UE. No puede estar que en a PAC, 3.000 explotacions cobren igual como 600.000. Claro ye, a qui son dirichidas istas aportacions. No ye un problema de diners, sino que los i hai pero son mal repartius. No se puede estar subvencionando a chent que no ye agricultora, que no produz alimentos… A Fruga ya podió comprobar en una chunta en a UE que l’administración comunitaria sigue enrocada en o mesmo por intréses d’os terratenentes y de diferents poders, pero si o que se quiere ye empentar l’agricultura, a qui cal protecher ye a os agricultors.

Diz tamién a organización que peleyará por estar en as diferents mesas de negociación d’os afers que aconsiguen a o campo gallego. Por qué no lo son?

Somos una organización, tenemos dreito a asociar-nos y complimos totz os requisitos legals, pero l’Administración no conta con nusatros encara que tengamos representación, por eixemplo, en totz os consellos reguladors menos en un. Charramos con a consellera quantas veces sobre o tema y mesmo con totz os grupos parlamentarios explicando-les a nuestra situación. Totz son d’alcuerdo que hemos d’estar-ie presents, pero falta que nos conviden u incluigan en as mesas an se discuten as politicas agrarias. Diemos os pasos que hebanos de dar, pero claro ye que agora solament nos queda protestar.

Alavez, por que no los tienen en cuenta?

A Xunta nos da a razón como a os fatos, pero no nos da una solución. Talment, les emprenya que siamos una voz critica y discordant, pero a ixo han de fer-se-ie.

Yo, pastor(a)

Cada vez quedan menos pastors, manimenos, as distintas Escuelas de Pastors reciben cada anyo un mayor numero d’inscripcions. Os chovens se queixan, de que o dificil acceso a la Tierra les impide adedicar-se a iste oficio, y as administracions son luen de solucionar o problema. Tos recomiendo iste documental realizau por o programa El Escarabajo Verde, d’a 2 de Tve, an nos amanan a la realidat d’a profesión de pastor, y a os problemas que se troban os chovens que quieren adedicar-se a iste oficio.

http://www.rtve.es/drmn/embed/video/3055650