Conoixetz a SuperMarta?

Cuento publicau en o Suplemento escolar de l’Heraldo de Aragón  l’11 de marzo de 2020.

SuperMarta no ye una ovella cualsiquiera: ye como a vaca leitera ixa d’a cancion, fueras de que en cuentas de fer leit merengada y matar moscas con a coda, proteche a la resta d’o rabanyo de quantas aventuras, contornillos u engulemadas se mete, que cal decir que en este rabanyo en son prous…
De normal as ovellas martas se limitan a protecher d’as tronadas a la resta d’ovellas que son con ellas, pero SuperMarta ni sisquiera ye una ovella negra cualsiquiera… Ya quan naixió, o pastor paró cuenta: en cuentas d’ir o parto china-chana, salindo primero as patas y a cabeza y dimpués a resta d’o cuerpo, esta naixió de culo y fendo una pintacoda que hebatz d’haber visto a cara d’enarcau que feba o pastor!

De chicorrona ya marcaba de meter-se en empandullos, pero lo cierto ye que en totz os zancochos en os que meteba a o rabanyo, ella remataba salvando a todas as ovellas. Un día salvó a un corderet d’un rabanyo contrario d’uns estivaires que quereban pillar-lo pa ves-te-lo a saber qué! Estió tan nombrada aquella historia, que mesmo salió en a portada de l’Heraldo d’Ovellón!
As ovellas d’o suyo cubilar yeran tan argüellosas, que s’esquiroron cadauna un troz de vellón pa teixer-le una capa, porque como buena heroína, una en necesitaba… Dende alavez dixó d’estar ‘a marta’ pa estar ya pa siempre ‘SúperMarta: a ovella heroína’.

Qué queretz conoixer más aventuras d’a increyible SuperMarta? Pos quedar-tos a l’atisba en esta sección, que de cabo ta quan tos las iré contando! Pero por hué ya ye prou, que cuento contau, por a chaminera s’ha escapau!

Vocabulario
Contornillos, empandullos, zancochos, engulemadas: líos, complicaciones.
Ovellas martas: o simplemente ‘martas’ es el nombre que reciben en aragonés las ovejas completamente negras, que no pueden tener un pelo blanco. Se
consideran sagradas, así que no se les puede hacer daño. Se cree que protegen al rebaño de las tormentas.
Tronadas: tormentas con truenos –como las de las
pelis de Harry Potter, cuando aparecen los malos–.
Parar cuenta: prestar atención, darse cuenta.
Pintacoda: voltereta.
Cubilar: paridera.
Dende alavez: desde entonces.
Estivaires: veraneantes.
Fer cara d’enarcau: poner cara de sorpresa.
Ves-te-lo a saber: vete tú a saber,
Esquirar: esquilar.
A l’atisba: con atención, atentos o atentas.
De cabo ta quan: de vez en cuando.

Ilustración de Pilar Serrano

Texto de Lucía López Marco

Ya son aqui as tote bags de Mallata!

Fa ya tres anyos que se creyó iste blog, un medio sobre cría de bestiar en extensivo, de raso independient y sin garra refirme economico. Iste anyo, pa cubrir os gastos de mantenimiento d’o blog, he feito istas tote bags de cotón ecolochico y de comercio chusto, disenyadas y serigrafiadas por a ilustradora Pilar Serrano. O pre ye de 7€ (8,5€ con gastos de ninvio a peninsula, Balears y Canarias). Si en quiers una, escribe-me a info@mallata.com

Muitas gracias por a vuestra colaboración! 🙂

23 d’abril: Día d’Aragón

Se siente un chemeco en a nueit. Y un rayo en metat d’a tronada ilumina a un guerrero ubrindo-se camin a caballo enta la freda espelunga. En ella, una princesa escurre cómo eslampar d’o dragón, quan de momento, apareix un hombre clavando lo suyo lanzón en a corada d’o reptil.
D’a sangre d’o dragón,
surte una flor…
y un sinyal…

Ixa, ye a nuestra historia: la d’a vida que surte d’a muerte. La d’o trigo que naix d’a sudor que regó la nuestra tierra, y que nos da de minchar… La d’asperar a que belún nos salve, y la de que no nos dixen salvar-nos, quan nos miramos de fer-lo…

Por as nuestras venas, corre sangre de reinas y reis, y o nuestro DNA mitocondrial leva en os suyos nucleoides chenetica celta, ibera, celtibera, romana, visigoda, musulmana, chodiga, cristiana… D’a nuestra boca emanan fonemas romances, chapurquiaus de vocablos arabes. Muitas culturas y tres luengas, en dixando perder-ne una, chunto con a nuestra historia y lo nuestro pasau,
olvidando
que somos un mezclallo
de culturas
y parolas medievals
que se resisten a morir.

As nuestras mans, que tamién olvidan, se fan alcordanza de vidas pasadas en rozar a riscla d’hordio, en esbriznar o zafrán, en sentir o tacto d’a lana ansotana, en rozar o braguero d’a craba moncaína, u en esquirar una merina d’os Monts Universals. As nuestras mans, recordan, licherament, a aquellas que, sin aturar, devantoron cosos y puertos fluvials, ilesias romanicas y mudechars. Que, enreligadas con tantas atras, devantoron castiellos y murallas pa protecher-se d’enemigos. Que, con delicadeza, trigoron plantas y salvoron vidas. Aquellas que se desangran en a piel d’un bombo que transmite pasión por os sieglos d’os sieglos.

Os nuestros uellos, se reconoixen en aquel pastor que guia a lo suyo rabanyo d’ovellas rasas por un maldito paisache monegrino, an que, entre l’esparto y as avutardas, troba lo suyo fogaril. Ixos uellos nuestros, que ploran en silencio en a paridera caita, en o lugar olvidau, en as piedras que os nuestros debantpasaus moldeoron y que dioron forma a la casa nuestra. A la cultura nuestra.

Y os nuestros pietz, tamién olvidan o tacto d’o sulero buralenco, o cheso, a piedra granítica que baixa por o Galligo, as alfombras de piedras que tapizan o fundo d’os nuestros ríos… olvidan que son feitos pa aprestar-nos horizonts que se fan, cada vez, más luens…
Porque somos,
igual que nuestra tierra,
suaves como la arcilla,
duros del roquedal.[i]

Somos lo que queda d’os nuestros ecosistemas. Y somos a causa de que no i quede lo que i queda. As mesmas mans que sembroron o pipirigallo, son as que espardioron verenos en os nuestros monts. As mesmas que extinguioron o bucardo, y quasi extinguen a o cluxihuesos, las mesmas que lo conservoron. Ixas mans que pintoron historias en espelungas, y que devantoron mallatas. Ixos uellos que se guidaban por as estrelas. Y uns pietz, que continan transuando y sembrando chardíns en una península que debe lo suyo nombre a un río, en o que vierten as auguas a gran parte d’as nuestras arterias. Tú, también, tiens nombre de río.
Somos
os atomos de carbono que quedaron d’os restos d’os que nos precedioron.
Restos:
que dioron vida,
que facioron sulero
que estioron tierra… Ixa tierra que hue somos tú y yo, y que manyana, serán atros.
Somos
un ovulo por fecundar
en una tierra yerma.

Faciemos o más nuestro a San Chorche, encara que tenébanos a Sant Úrbez, Santa Engracia, Sant Caprasio, Santa Orosia, Santa Alodia y Santa Nunilo, Sant Martinicio… Encara que tiengamos muitos días y muita historia que celebrar… Talment, hemos de recordar, y recordar-nos, que somos a princesa,
Pero no nos calen caballers que viengan a salvar-nos.
Mai, mira-me a yo.
Me reconoxes, mai?[ii]

Talment calga que recordemos, que descendemos d’aquels almugabars que conquistoron Neopatria, que levoron o nombre d’Aragón enta los horizonts d’os horizonts d’os nuestros horizonts, y que o nuestro miocardio traquetia, porque o nuestro territorio lo nutre, os nuestros ríos lo riegan y o nuestro pasau le dio vida.
Talment
debamos recordar
que somos porque estiemos
y seremos
solo
si seguimos estando.

Como una tronada en o secano, que pleva! Que crebe la tierra, que se plenen os manantials y que la escorrentía nos traiga las historias que s’eslamporon por as chamineras, as parolas que voloron con o viento.
Que tremole l’horizont,
que astí imos.

¡Ya están aquí otra vez aquellos montañeses!
…¿O es esa tronada que grita: ¡Aragón!?[iii]

Aur, aur…Desperta Ferro![iv]

Feliz Día d’Aragón!

Ilustración de Pilar Serrano y texto de Lucía López Marco.

Texto disponible en castellano aquí.

[i] Parte d’a canción Somos de José Antonio Labordeta
[ii] D’o poema Mai, d’Ánchel Conte
[iii] D’a canción Tronada, de La Ronda de Boltaña
[iv] Chilo de baralla d’os almugabars

Percepcions sobre a carne que nos fan subestimar o suyo impacto en o cambeo climatico

Articlo escrito de conchunta con Ivanka Puigdueta Bartolomé, Alberto Sanz Cobeña y Eduardo Aguilera Fernández y publicau en The Conversation o 22 de febrero de 2019.

A vegadas ixuplidamos que o cambeo climatico ye real y ha plegau ta quedar-se-ie, y lo femos mirando enta unatro costau u privando transmitir un mensache claro sobre o que habríanos de fer a o respecto. Isto ye particularment común quan se tracta de l’impacto de l’alimentación y a necesidat de reducir o consumo promeyo de productos con elevau sinyal de carbono, como a carne y os productos procedents d’a leit, en países de rentas elevadas.

Sin dubda, reducir as nuestras racions diarias de productos animals ye un quefer dificil. Manimenos, en l’actual contexto de cambeo climatico, ye necesario redoblar os esfuerzos ent’a sostenibilidat d’os nuestros actos diarios, entre ells a forma en que nos alimentamos.

A elevada demanda de carne y derivaus d’a leit, de conchunta con o desperdicio alimentario, ye una important causa d’emisión de gases d’efecto invernadero en o sector agroalimentario. En conseqüencia, no comunicar clarament os beneficios d’a reducción d’o consumo d’istos alimentos suposaría perder una gran oportunidat ta la mitigación d’o cambeo climatico.

Manimenos, a tenor de l’aparent resistencia expresada por beluns scientificos, resulta evident que transmitir un mensache claro y simple sobre os efectos d’a ganadería sobre o cambeo climatico y os beneficios de reducir o consumo d’os suyos productos no ye un quefer facil.

Amás, ista resistencia a admitir qüestions que contan con un muit notable consenso scientifico bien podría conducir-nos a una nueva ola de negacionismo climatico como conseqüencia d’a confusión que istos mensaches suscitan: dimpués de “o cambeo climatico no existe” y “l’humano no ye o causant d’o cambeo climatico” podríanos estar asistindo a la naixencia de “as medidas sucheridas ta fer frent a o cambeo climatico no funcionan”.

Realidatz no excloents

A eficacia d’a modificación d’os costumbres de consumo alimentario como estratechia de mitigación d’o cambeo climatico gosa estar desacreditada por quantas vías.

Al aludir a la intensidat d’as emisions de gases d’efecto invernadero d’os sistemas ganaders y d’os beneficios de reemplazar as dietas ricas en istos productos por atras con mas conteniu vechetal, ye freqüent escuitar que existen sociedatz an o consumo de carne y derivaus d’a leit ye taso, por o que ista medida sería altament inchusta ta ixas sociedatz.

En atros casos, a reacción consiste en derivar o ficacio enta atros sectors que as suyas emisions de gases d’efecto invernadero son mas elevadas que as d’o bestiar, como o transporte u determinadas actividatz industrials.

Emisions de GEI en función d’o tipo de dieta en Reino Uniu. Scarborough et a o. (2014).

Desgraciadament, un d’os resultaus mas importants d’ixas reaccions ye esbarrar o ficacio d’o debat, mientres que garra d’os argumentos anteriors aduya a responder a pregunta orichinal: ye necesario reducir o consumo promeyo de carne y leit allá an o consumo ye elevau ta mitigar o cambeo climatico?

Pro, no existen recetas solas ta resolver os prencipals problemas ambientals en garra sector. Pro, i hai personas que tasament minchan carne y derivaus d’a leit y, allora, no pueden reducir o consumo d’istos productos, y mesmo podrían aumentar-lo. Y, pro, existen atros sectors con altas emisions de gases d’efecto invernadero y sobre os quals cal actuar.

As estratechias de mitigación d’o cambeo climatico han d’abordar-se localment, estando sensibles a las especificidatz d’os sistemas de producción y consumo, y aplicar-se de forma integrada y integradora, maximizando asinas o suyo potencial y minimizando posibles efectos negativos.

Dito isto, y una vegada feitas as analises pertinents dende o rigor y obchectividat scientificos, s’amenista a transmisión de mensaches claros y inequivocos sobre as oportunidatz de mitigación en cada sector. Y, quan existe un amplio consenso sobre as causas d’un problema y as medidas que pueden contribuir a abordar-lo, a ciudadanía aspera y se mereixe claridat en a información que recibe por parte d’a comunidat scientifica y os liders politicos.

Por qué ye tant complicau reconoixer a necesidat u, mesmo, os beneficios de reducir o consumo promeyo de carne y leit en sociedatz como a nuestra?

I hai quantos aspectos atribuius a la producción ganadera y o consumo d’os suyos productos que marcan o debat. Aquí nos centraremos en cinco d’ells, refleixaus en as siguients afirmacions: “o consumo de carne y leit fa parte d’a nuestra cultura”, “a carne y os derivaus d’a leit son saborosos”, “a ganadería tamién ye parte d’a nuestra cultura”, “os medios de vida de qualques personas y a conservación d’as nuestras arias rurals dependen d’a ganadería” y “a carne y os productos d’a leit son elementos esencials ta una dieta saludable”.

Exploremos istas cinco creyencias.

  1. Minchar carne y leit ye parte d’a nuestra cultura.

Isto ye cierto, y a preservación d’a cultura ye, en prencipio, bella cosa deseyable. Siempre que ista cultura no confronte con institucions mas valurosas como, por eixemplo, o Estau de dreito u o mantenimiento d’a seguranza.

Manimenos, os rans actuals de consumo de carne y leit en os países europeus son luen de muitas tradicions culinarias. Isto ye especialment notable en o sud d’Europa, an a dieta mediterrania ye reconoixida como parte d’o patrimonio cultural.

Amás, en istos países, una parte important d’o consumo de carne y derivaus d’a leit gosaba provenir d’a cría de crabas y ovellas, en contraste con os costumbres de consumo actuals basaus en productos mayoritariament procedents d’o focín, o pollo y o vacuno.

En países como Espanya o consumo de carne per cápita s’ha multiplicau por quatro entre 1960 y 2010, u por cinco dende prencipios de sieglo pasau seguntes as estatisticas d’a FAO.

Evolución d’o consumo de qualques tipos d’alimentos en Espanya, expresau en gramos de proteína por persona y día (1961-2013) FAOSTAT (FAO 2019).

De vez, si comparamos os datos recients d’a FAO con os d’estudeos d’a dieta espanyola de prencipios d’o sieglo XX, observamos que o consumo de productos ovins y caprins per capita s’ha reduciu en un 15% en o zaguer sieglo, mientres que o de cereals y legumbres s’ha reduciu en un 50% y un 66%, respectivament. Se pueden observar cambeos semellants en atros países mediterranios.

Asinas, en os zaguers decenios hemos abandonau dietas tradicionals y muit saludables a causa d’a influencia externa a traviés d’a publicidat, entre atros factors. Si charramos d’alimentación, o que ye propio d’a nuestra cultura mediterrania ye una dieta con alto conteniu en legumbres, cereals, hortalicias y olio d’oliva, inchesta moderada u baixa de pescau y leit, y baixa en carne.

2. A carne y os derivaus d’a leit son saborosos.

Sí, en son, pero tamién en son as trunfas fritas y no en minchamos totz os días. Amás, no son os solos alimentos saborosos, sin mencionar que o placer asociau con minchar diferents tipos d’alimentos no ye un atributo propio d’a virolla, sino un goyo adquiriu y modulable.

O goyo por a carne y os derivaus d’a leit s’ha incrementau en as culturas gastronomicas d’o sud d’Europa entre os zaguers decenios, convertindo-se en os reis y reinas d’os deseyos culinarios. En qualques casos, como Espanya, isto succedió rapidament como resultau d’anyos de privación.

Os productos alimentarios yeran un luxo en tiempos de pobreza y entre as primeras etapas d’a dictadura franquista, por o que quan Espanya s’ubrió a os mercaus mundials y o capitalismo en os 60, toda a población quereba tener o que dica alavez yera prohibitivo: valons vaquers, refrescos de cola, y carne.

O consumo de carne yera un simbolo d’estatus, riqueza y poder, y isto la convertiba en una opción ta minchar muit apreciada: una situación que ha perdurau dica hue. Asinas, encara que hemos colocau a carne y a leit como os alimentos basicos de cada banquete u menú d’o día, no ha estau por estar mas saborosos que a resta de virolla.

3. A ganadería tamién forma parte d’a nuestra cultura.

Os sistemas ganaders dan puesto a beroyos paisaches en Espanya y atros países europeus, contribuyen a la conservación d’a biodiversidat y represientan una larga tradición de ganaderías en extensivo y transuants.

Sería estupendo si os nuestros costumbres de consumo alimentario emparasen istas actividatz, en muitos casos agonizants. Desafortunadament, a gran parte d’a inchesta de carne y leit no proviene d’os idilicos campos de vacas y crabas que pastan en libertat. Por contra, a gran mayoría d’a carne y leit que consumimos proviene de torres intensivas y, cada vegada con mayor freqüencia, megatorres, an os animals son confinaus en espacios tant reducius que solament as razas creyadas ad hoc i pueden sobrevivir.

Torre intensiva de porcino en a provincia de Uesca. Lucía López Marco 

O tipo de ganadería tamién s’ha modificau radicalment en os zaguers decenios: mientres os sectors porcino, vacuno y aviar han multiplicau a suya producción, as tradicionals ganaderías de ovino y caprino han disminuiu significativament, a consonant d’a población rural.

A ganadería tradicional ha sabiu acumular y conservar una vasta conoixencia sobre practicas productivas adaptadas a las condicions ambientals d’o suyo entorno y resilients frent a las adversidatz climaticas.

Manimenos, a elevada demanda actual de productos d’orichen animal fomenta un tipo de ganadería que ixuplida sieglos de conoixencia acumulau y conduz a la destrucción d’a ganadería extensiva, valuroso atributo d’o nuestro acervo cultural, asinas como a la perda de paisaches y hábitats naturals de gran valura.

4. Qualques personas dependen d’a ganadería.

Encara que isto ye un feito, qui obtienen a mayor parte d’as ganancias d’a ganadería no son as personas que veyemos cudiando d’istos animals quan puntualment abandonamos a ciudat ta ir t’o campo. A tendencia ent’a intensificación ye acompanyada por l’aumento en a grandaria d’as explotacions ganaderas y a disminución d’o numero de granchas, como ocurre en países como Reino Uniu u Francia.

A forma en a quala iste tipo de torres se relaciona con l’entorno ye muit diferent a la d’a ganadería tradicional, y mientres que ista zaguera contribuye a o desembolique rural, qualques estudios realizaus en países como Estaus Unius amuestran cómo a producción animal industrial no solament no fixa a población, sino que tamién destruye l’emplego.

Rabanyo en pastoreo en Torreciella de Val Madriz (Zaragoza). Lucía López Marco

D’atra man, os elevaus rans actuals de consumo de productos d’orichen animal solament son asequibles ta la mayoría d’a sociedat si o bestiar se cría de forma intensiva, reducindo a o maximo os costes d’a producción. En conseqüencia, a mayoría d’as vegadas, os ciudadans europeus consumimos carne y productos lácteos que a suya producción ye controlada por grans companyías de producción intensiva, que fan servir piensos que a suya materia prima ha recorriu milars de kilómetros antes d’engordar os silos, reducindo de forma ostensible os beneficios ta os ganaders tradicionals y o medio rural.

5. A carne y os derivaus d’a leit son esencials en as nuestras dietas.

D’una man, quan se charra de reducir o consumo de productos d’orichen animal ta contribuir a la mitigación d’o cambeo climatico, no se ye charrando d’o suyo completo abandono, encara que sí de reduccions significativas frent a o consumo promeyo actual en países como Espanya.

D’atra, no ye estrictament necesario consumir alimentos d’orichen animal ta levar una dieta saludable. Ye necesario tener prou aporte calorico y de proteínas, calcio, fierro, y atros nutrients, vitaminas y minerals que componen una dieta saludable, pero istos se pueden adquirir seguindo una dieta basada en o consumo de vechetals.

O solo nutrient que no se puede obtener de forma natural con una alimentación a pur de plantas ye a vitamina B-12, que s’ha d’adquirir por meyo de suplementos. Una dieta vechetariana u vegana puede estar muit saludable, y tamién muit beneficiosa ta o clima. Y, igual que ocurre en dietas omnívoras, que lo sía u no dependerá d’o tipo de virolla consumida y a suya freqüencia.

Por contra, o recient cambeo de dieta en países mediterranios como Espanya enta dietas con alto conteniu en proteína animal, alimentos procesaus, dulces y grasas saturadas, como as qualas predominan en l’actualidat en Espanya y atros países mediterranios, sí ye perchudicial ta la salut y contribuye a l’aparición de malotías no transmisibles asociadas a l’alimentación.

Alavez, a carne y a leit no son esencials ta seguir una dieta saludable, y, encara que pueden contribuir a completar nuestras demandas nutricionals, solament represientan un consumo saludable si s’incluyen en dosis muito menors a las qualas se dan en l’actualidat en países de rentas altas.

Ye dificil comunicar y asumir a necesidat d’adoptar en os nuestros modos de vida os importants cambeos que se precisan ta privar as piors conseqüencias d’o cambeo climatico. Pero ubramos os uellos: tenemos un decenio ta invertir a tendencia d’as emisions globals de gases d’efecto invernadero, y i hai muito treballo por fer.

O momento actual debe estar o d’emprender accions y lanzar mensaches claros y proactivos, y no o d’encetar un nuevo debat sobre si o consumo promeyo de productos d’orichen animal “en países de renta alta” habría d’u no reducir-se. Sabemos que ista ye una estratechia real y eficaz –entre as muitas que s’han d’acometer- ta la mitigación d’o cambeo climatico y a reducción d’atros problemas ambientals y de salut.

Reducir o consumo de carne y leit -y trigar productos d’orichen animal provenientes de ganaderías en extensivo y de cercanía- en aquellas sociedatz con un consumo elevau ye posible, positivo ta la planeta, bueno ta la nuestra salut, accesible ta todas aquellas personas que deseyan reducir a suya impacto medio ambiental, y podría beneficiar a os sistemas ganaders tradicionals y de chicot-mediana grandaria.

Alavez, por qué no habría d’estar parte d’as estratechias de mitigación d’o cambeo climatico? Y por qué no comunicar-lo clarament? En a batalla contra o cambeo climatico, cada acción conta.

*Foto de capitero: Torre de cría intensiva de pollos d’a provincia de Huelva. Eduardo Aguilera

As vacas que aturoron o cambeo d’hora

Setiembre ha plegau pa muitos a deshora, y con o molesto son d’o despertador como banda sonora. Talment sía per ixo que la Unión Europea haiga aprofitau istos días pa quitar d’o calaxo lo recurrent debat sobre la desaparición d’o cambeo d’hora y haiga dau a conoixer os resultaus d’una enqüesta feita mientras o verano por l’executivo comunitario, en a quala lo 84% d’as personas consultadas deciba estar a favor de no seguir cambeando a hora cada agüerro y cada primavera.

Encara que actualment totz os países europeus cambian puntualment d’hora pa aprofitar millor a luz solar, no siempre fuo asinas, y entre un tiempo Suiza no cambiaba d’horario pa lo verano. A razón? As suyas vacas! Resulta que as ganaderías suizas argumentoron que o cambeo d’horario alteraba enormement os costumbres d’os suyos animals, veyendo-se disminuyidas a cantidat y a calidat d’a leit d’as suyas vacas.

Manimenos, en 1981 o Consello Federal Suizo imposó l’horario de verano pa aliniar-se con a resta de países europeus, tot y con as queixas d’os ganaders. Si finalment s’apreba un solo horario pa tot l’anyo en a Unión Europea, ye muito probable que os suizos tornen a seguir los pasos d’os suyos vecins. Alavez sabremos si las ganaderías suizas teneban razón y as vacas dan mas leit en no cambiar a hora. 😉