Presentación en Zaragoza d’o libro ‘Vocabulario pastoril d’as Cinco Villas’

O proximo domingo 9 de setiembre se presentará o libro Vocabulario pastoril d’as Cinco Villas, de Chusé Serrano y publicau por Boira, en a VII Feria d’o Libro Aragonés. A presentación tendrá puesto a las 18h. en l’andador Vinte d’Aviento (Parque d’a Aljafería, Zaragoza).

En o libro, bilingüe aragonés-castellán, se replegan parolas y expresions relacionadas con l’actividat ganadera en as Cinco Villas, que l’autor ha iu recopilando a lo largo d’os anyos que leva treballando como albeitar en ista comarca zaragozana, asinas como historias relacionadas con o pastoralismo en a zona.

Con a publicación, se mira de reconoixer a qui continan vivindo en o medio rural, l’esfienden, y aduyan a conservar una parte importantisma d’o nuestro patrimonio cultural immaterial, como ye a luenga aragonesa.

O libro se puede conseguir dende qualsiquier punto d’a Peninsula a traviés d’iste vinclo.

Entre a VII Feria d’u Libro Aragonés, se presentarán atras publicacions y tendrán puesto diversas actividatz ludico-festivas. O programa completo d’a chornada se puede consultar aquí.

IX Feria Aragonesa d’a Biodiversidat Agricola

Iste cabo de semana (d’o 7 a o 9 de setiembre) se celebra en o municipio zaragozano de Torres de Berrellén a IX Feria Aragonesa d’a Biodiversidat Agricola, que un anyo mas organiza o Ret de Simients d’Aragón en colaboración con asociacions d’a localidat.

As actividatz programadas son relacionadas con a cultura rural agricola y os saberes tradicionals, destacando la charrada sobre o desembolique y potencial economico, ambiental y social de l’hortal periurbano, y a mesa d’experiencias sobre a oportunidat de cambeo que nos ufren os alimentos locals para o desembolique rural y a sostenibilidat.

O sabado se ferán diferents tallers practicos y ludicos d’empeltz, extracción de simients, recetas con melón y tallers infantils d’ecolochía y reciclache. Tamién se i presentarán os resultaus de diversos asayos agronomicos y i habrá un café-tertulia con agricultors.

Entre a tarde-nueit se podrá desfrutar d’una muestra de folklore tradicional, actuacions y o concierto d’os grupos Ual·a (Barcelona) y In Absenta (Torres de Berrellén).

O domingo se celebrará o “Mercau agroecolochico y d’artesanía, i habrá intercambeo de simients, o taller de recuperación de sabers “Cómo grillar y sembrar simients de melón” y a mesa de sabios agricultors. A chornada finalizará con una degustación de productos locals.

Para descubrir o municipio de Torres de Berrellén s’ha programau una visita teatralizada o viernes de nueitz, y o domingo de maitins una rota senderista dica a desembocadura d’o río Xalón.

D’atra man, s’habilitará una zona d’acampada de baldes pa acullir a las personas asistents a l’evento. En a plaza d’o Concello s’instalará entre tot o cabo de semana una mesa informativa y d’acullida a os participants pa inscribir-se en as actividatz.

Asinasmesmo, siguen ubiertas as inscripcions a o mercau artesanal y agroecolochico que tendrá puesto o domingo 9 de setiembre de 10h a 14h en a plaza d’o Concello (plaza Juan Pablo Bonet), en o qual se dará prioridat a os productors artesans, agroecolochicos y de proximidat.

O programa completo d’a Feria puede consultar-se aquí.

El Colletero

Iste maitín, m’he trobau una grata sorpresa quan he ubierto lo correu. Teneba un email d’una vecina de Nalda que heba trepuzau en o ret con un articlo d’o blog, y me ninviaba información sobre El Colletero, una entidat creyada en l’anyo 2000 y empentada por as mullers de Nalda como asociación sin animo de lucro ta dar respuesta a las necesidatz d’emplego y de servicios que viven como comunidat rural. Naixe a partir d’a propuesta d’as mullers de Panal y con o suyo acompanyamiento (PANAL: Asociación t’a Recuperación y Promoción d’o Patrimonio de Nalda y o suyo entorno). Se creya ta aconseguir un desembolique sostenible y en igualdat d’o lugar de Nalda, asinas como ta satisfer as necesidatz que presentan as personas d’iste territorio rural.

Son desembolicando distintos prochectos, actividatz y accions que podetz consultar en a suya pachina web  www.elcolletero.org

As nuestras razas autoctonas: una d’as claus de l’adaptación d’a ganadería a o cambeo climatico?

Articlo publicau orichinalment o 12 de chulio de 2018 en o Blog d’o Ret Scientifico Remedia.

En o verano de 2014 estié de voluntaria en una torre de vacas de leit en Cantabria. Un día, entre o muigo d’a tarde, amaneixió por astí un sinyor d’abanzada edat que heba estau ganadero. No se cómo, se metió a charrar-me d’Hormaechea. Yo no sabeba quí yera l’hombre d’o que me yera charrando. O mío interlocutor se levó as mans a la cabeza y farfalló que con una choventut tant inculta o mundo solament podeba ir a pior.

Read more

Sorteu por o 3º anniversario de Mallata

A prencipios de marzo d’iste anyo fació tres anyos d’a naixencia d’iste blog. Entre unas cosetas y atras ha estau imposible celebrar-lo antes, y como ye millor tarde que no nunca, con motivo de l’anniversario de Mallata imos a sortiar un eixemplar d’o libro ‘Cabalero. Un viello pastor d’o Pirineo‘ (podetz leyer mas sobre iste libroaquí) dedicau por o suyo autor Enrique Satué.

Cómo participar-ie?

Se i puede participar a traviés de cualsiquiera d’os siguients retz socials fendo totz os pasos que s’especifican contino:

Una mesma persona podrá participar-ie con diferents cuentas y en os tres retz socials.

Condicions

  • O libro se ninviará solament dentro d’o territorio estatal.
  • Puetz participar dica o domingo 8 d’abril a las 14 horas.
  • S’anunciará quí ha ganau en os retz socials de mallata y en o blog o domingo de nueitz.
  • PREMIO: Un eixemplar d’o libro ‘Cabalero. Un viello pastor d’o Pirineo’ dedicau por o suyo autor Enrique Satué.

IV Feria de consumo responsable y de cercanía

O proximo domingo 8 d’abril se celebrará en Alcalá de Moncayo (Zaragoza) a IV Feria de consumo responsable y de cercanía, organizada por o Grupo de consumo Moncayo en colaboración con Criando Girasoles, o Concello d’Alcalá de Moncayo, o Concello de Tarazona y a Comarca de Tarazona y o Moncayo.

As actividatz prencipiarán a las 10 h. con un mercau que durará dica las 14 h. Mientres tot o maitino bi habrá paradetas de productors d’a zona, amás de chuegos pa los mas chiquetz, o taller “planta as tuyas propias flors”, “pincho de producto local” en o bar d’o lugar y s’aprenderá a fer rosquillas con productos ecolochicos.

A las 12 h. Txus Cia, d’infusions “Josenea” ferá la charrada “Infusiones ecológicas”. A las 14.30h. se ferá una chenta d’alforcha y posteriorment, a las 16.30h. se presentará o libro “A fabla de Moncayo” de Dabi Lahiguera Albericio.

As luengas rurals se refuchian en o rete

O 21 de febrero se celebra o día d’a luenga materna. Iste anyo, a Organización t’a Sciencia, a Educación y a Cultura (UNESCO) ha trigau como tema d’o Día o de Preservar a diversidat lingüistica y promover o plurilingüismo ta emparar os Obchectivos de Desembolique Sostenible.
Y como blog bilingüe y rural, no podeba deixar pasar por alto iste día, no cal ixuplidar que as sociedatz rurals tradicionalment han chugau un papel muit important en a transmisión lingüistica, especialment en o caso d’as luengas minoritarias, de feito, muitas d’ellas son precisament minoritarias porque o suyo emplego s’asociaba a chent rural por as sociedatz urbanas que quereban desvincular-se d’os lugars y tachar a tot o que veniba de dillá d’a urbe como bella cosa negativa y a erradicar.
En o caso d’Espanya, as luengas menos charradas (l’astur-leonés con totz os suyos dialectos -cantabru, asturianu, llionés, estremeñu-, y l’aragonés) que casualment son as solas no oficials en a Peninsula Iberica, s’han conservau gracias a la transmisión oral en o medio rural. En sociolingüistica, s’entiende por luenga minoritaria a un idioma que en una comunidat ye utilizau por un chicot numero d’usuarios.
En a Era Dichital en a qual vivimos, as luengas han dau o blinco a internet, y en ell han trobau un buen cubillar ta guarenciar a suya pervivencia, metendo en contacto a hablants de distintos puntos (y a ormino de distintas luengas) y tamién facilitando l’acceso a diferents recursos, como libros, mosica y… blogs!
Asinas que hue, ta celebrar o plurilingüismo iberico, y ta reivindicar tamién a importancia que o medio rural ha teniu en a conservación d’ista riqueza, me fería goyo compartir diferents blogs en luengas minoritarias:

Lláscara

Sin dubda, un d’os míos blogs favoritos ye Lláscara, o blog de Veru Álvarez Cachafeiro, a qui tenié a suerte de conoixer fa bells anyos en Malianyo (Cantabria). En o suyo blog, Veru nos traye posts disponibles tanto en asturianu como en castellán y en anglés, sobre ecoturismo, medio rural, sostenibilidat y educación ambiental, entre atras cosetas. Seguntes l’Academia d’a Llingua Asturiana, una LLÁSCARA puede estar:
(1) “Una piedra que asoma en o goso y que no ye suelta”
(2) “Piedra lisa y plana”
(3) “Piedra que cuartea facil”
(4) “Terreno componiu por un tipo de piedra que cuartea facil”
Veru nos conta en Lláscara que “ista parola ha dau puesto a quantos toponimos a lo largo d’a rechión asturiana, metendo de manifiesto como a naturaleza, a cultura y a tradición son muit relacionadas entre ellas. Iste nombre sintetiza un sentimiento d’amor a un territorio, y una voluntat de divulgar no solo que o patrimonio natural, sino tamién o cultural, como as tradicions, a mosica, o folklore, a mitolochía, a gastronomía, l’agricultura y ganadería, y atros saberes populars. Lláscara ye un rincón an retrobar-nos de nuevas con as nuestras radices y defender totz os aspectos que fan solo y autentico a un territorio. Un espacio an tornar a estar indichenas d’os nuestros lugars y aldeyas”.
Podetz leyer o suyo blog en asturianu aquí, y en castellán en iste enlaz.

Mugu

Iste mes se publicó o primer articlo en Mugu (molsa en cántabro), a columna en El Diario Cantabria de Raúl Molleda, referent d’a cultura popular cantabra, reconoixiu estudioso d’o patrimonio lingüistico autoctono y gran naturalista. Seguro que con ell podetz descubrir un idioma quala existencia muitos desconoixebatz, de vez que aprendetz una ripa de curiosidatz, porque d’as parolas de Raúl Molleda siempre s’aprenden cosetas. Ta acceder punchatz aquí.

Sociolochía

Sin dubda, l’aragonés ye un buen eixemplo d’idioma minoritario que ha trobau o suyo cubillar en internet. Existen quantos blogs que usan ista luenga, y dende iste mes de febrero podemos desfrutar d’un nuevo espacio, Sociolochía, o blog an o sociólogo Ánchel Reyes escribe sobre sociolochía rural en aragonés y an tamién comparte articlos sobre ista tematica d’atros companyers. Podetz fer-le una golladeta aquí.

Cuyu pan esgarras?

Porque o estremeñu tamién s’escribe, y Ismael Carmona García, profesor y escritor, lo contrimuestra con o suyo blog, que agora se troba “aturau”, asperemos que temporalment. Un blog muit interesant an descubrir ista preciosa luenga mientres leyemos y descubrimos paisaches, lugars y costumbres, y que en orichen naixió ta divulgar qüestions gramaticals d’o estremeñu. Podetz leyer-lo aquí.

Hue, y totz os días, leigamos y divulguemos as nuestras luengas minoritarias (y minorizadas), emparemos-las, y luen de refusar a qui las charran, empentemos a expresión, en as suyas diferents formas, en istes idiomas. Porque como rezaba un pegallo fa anyos pa fomentar o trilingüismo en Aragón, a diferencia nos fa unicos.

De gran quiero ir pastora

Articlo publicau orichinalment en aragonés en o suplemento Escolar de l’Heraldo d’Aragón o 7 de febrero de 2018.

A traducción d’iste articlo t’o castellán se puede leyer aquí. // Este artículo se puede leer traducido al castellano aquí.

L’atro día en a escuela, a mayestra nos preguntó qué querebanos estar de grans. A mía amiga Ixeya dició que quereba estar medico, y Ana, bombera. No pas yo. Yo quiero estar pastora, como lo mío lolo, que siempre nos reconta as historias de quan de muit choven estió de repatán, y puyaba ta puerto con as ovellas, bella craba que teneban y os chotos, amás d’os cans de chira y un par de mostins. Os mostins s’encaroron bella vez con bell onso mientras feban mallata.

Nos fa cuentos siempre lolo que s’abrigaban con tricotz feitos con lana d’as suyas ovellas, y que las muyiban y feban un queso buenismo. Tamién i puyaban truitas pa soltar-las en os ibons. Quan se moriba bel animalichón, diz que dixaban que lo minchasen os vutres, voletas y cluxihuesos, ¡y que feban servir as flors pa curar a os animals!

Lolo diz que le feba goyo de tallar con a navalleta, y que a ormino yera con un uello en o rabanyo y l’atro fito-fito en a rama de buxo que yera fendo en cullara.

Yo de gran iré pastora, igual como ell, y pasaré cada nueit de verano mirando-me as estrelas dende a mía mallata.

Vocabulario:

Repatán: aprendiz de pastor
Puerto: paso entre montañas donde son abundantes los pastos de los que se alimenta el ganado.
Ovella: oveja
Craba: cabra
Choto: macho cabrío castrado que sirve de guía al rebaño
Can de chira: perro que sirve para girar el rebaño
Mostin: perro mastín, sirve para defender al rebaño
Onso: oso
Fer mallata: pasar la noche en una mallata
Muyir: ordeñar
Truita: trucha
Ibón: lago de alta montaña
Vutre: buitre, ave carroñera (carroñera = que se alimenta de restos de otros animales)
Voleta: alimoche, ave carroñera migratoria
Cluxihuesos: quebrantahuesos, ave carroñera que se alimenta exclusivamente de huesos
Rabanyo: rebaño, grupo grande de animales domésticos, generalmente de ovejas y cabras
Buxo: boj, arbusto silvestre. Su nombre en latín es Buxus sempervirens. Sempervirens significa “siempre verde” y se llama así porque es de hoja perenne.
Mallata: una mallata es un lugar en mitad del campo o de la montaña que sirve como refugio al ganado y los pastores en las noches que se dedican al pastoreo o la trashumancia, en zonas al aire libre.

O día que apadriné una olivera

Articlo escrito orichinalment en anglés, publicau en o blog d’o Prochecto SIMRA l’1 de febrero de 2018.

Ista semana fa un anyo que apadriné una olivera. Le clamé Carmen, como a mía güela, y siempre que quiero saber qué tal planta, no me cal que ubrir una aplicación que tiengo instalada en o mobil ta veyer fotos suyas, saber si l’han podau u no, qué tiempo fa ixe día en Oliete (o lugar an ye), y asinas asinas… Y una vez a l’anyo recibo dos botellas de delicioso aceite. Pero lo que mas goyo me fa , ye que solo que por 50€ a l’anyo soi aduyando a dar emplego a personas en risgo d’exclusión, a que chent choven pueda tener un futuro en o suyo lugar y no haigan d’emigrar t’as ciudatz, a que no se zarre a escuela d’un lugar que, como tantos atros de l’interior d’Espanya, s’enfrenta a os monstruos d’a despoblación, de l’enviellecimiento y d’a solitut. Y tot aduyando a recuperar unas oliveras centenarias, y con ellas, recuperando tradicions y mantenendo paisaches. En definitiva, aduyando a cudiar o territorio guarenciando a sostenibilidat ambiental, social y economica.

Apadrina un olivo (Apadrina una olivera en aragonés) yera, dica fa un anyo, un prochecto d’o que heba sentiu charrar, d’o que sabeba bella coseta, y d’o que m’enamoré quan contacté con un d’os suyos impulsors ta que m’informasen d’o suyo prochecto, con a finalidat que pasasen a fer parte d’a base de datos d’iniciativas rurals d’innovación social d’o prochecto SIMRA (Innovación Social en Arias Rurals Marguinals). Asinas que, deixatz que tos presiente iste prochecto tan beroyo.

Oliete ye un lugar situau en a provincia de Teruel, una d’as provincias mas despobladas d’a Unión Europea. En os zaguers cient anyos, a población d’Oliete ha pasau de 2.000 a 420 habitants censaus actualment (o numero real de personas vivindo astí, ye encara menor). Como conseqüencia, 100.000 oliveras cayoron en l’abandono en o lugar.

Estioron uns chovens d’Oliete qui se dioron cuenta que heban de buscar a forma de salvar ixes arbols, arbols que no solament represientan parte d’a dieta tradicional d’a zona, sino tamién a suya cultura, o suyo paisache, y, prou que a suya conoixencia tradicional y l’herencio que remaneix d’os suyos devantpasaus. Tamién se percatoron que recuperando as oliveras, podrían combatir a despoblación en a zona, estando istes os obchectivos prencipals de l’asociación que creyoron y a la quala denominoron Asociación para la recuperación de olivos yermos de Oliete.

Achugoron por un sistema de micromecenazgo, que consiste en personas que apadrinan oliveras. Os padrinos reciben periodicament fotos d’o suyo arbol a traviés d’una app, y tamién información sobre as condicions climaticas d’a zona, d’o treballo que i son fendo y asinas asinas… Amás de dos litros d’olio d’oliva virchen extra d’as variedatz locals manzanota y empeltre, procedent d’as oliveras apadrinadas. Tamién organizan visitas de campo, ta que puedas conoixer a la tuya olivera, asinas que tamién s’empenta o turismo rural en a comarca.

Os verdaders duenyos d’as oliveras son en muitos casos os nietos d’as zagueras personas que se facioron cargo de l’arbol, y normalment treballan en ciudatz, luen d’Oliete. Con ista iniciativa, as suyas oliveras son recuperadas y a partir d’o seixeno anyo de dentrar una olivera en o prochecto (que ye o tiempo que s’estima necesario ta que os arbols tornen a producir una cantidat regular d’olivas), reciben o 10% d’a cullida.

Dica agora, ista iniciativa ha creyau seis puestos de treballo en Oliete, aconseguindo que seis personas menors de 35 anyos remaneixcan en o lugar, privando emigrar y combatindo asinas a despoblación. Iste prochecto tamién da emplego a chent d’ATADI, una asociación de personas con discapacidat intelectual u d’o desembolique, aduyando asinas a que personas en risgo d’exclusión tiengan un emplego. Iste anyo escolar, Apadrina un olivo buscó una familia ta vivir en Oliete y treballar t’o prochecto, privando asinas o zarre d’a escuela, que no teneba prous ninos ta continar ubierta iste anyo (en Aragón, as escuelas rurals amenesten un minimo de 5 ninos matriculaus ta seguir ubiertas).

D’atra man, Apadrina un olivo ha empentau a obridura d’una almazara en Oliete, an chent de difuera d’o prochecto pueden trayer as suyas propias olivas y obtener a suya aceite, asegurando d’ista forma a recuperación d’as suyas propias oliveras. L’almazara proveye un servicio local, de vez que fa as funcions de centro social.

Yo ya he esviellau o mío apadrinamiento, y soi deseyando recibir l’aceite en casa mía. Sisquiera iste anyo sía l’anyo en o qual conoixca a la fin a Carmen. Me muero de ganas de que plegue o día en o qual pueda abrazar a l’arbol que leva o nombre d’a mía güela.