Partcharan: un proyecto rural, sostenible y social

Fa un anyo, quan prencipiaba a entrevistar a diferents iniciativas agroalimentarias sostenibles y locals en a comarca oscense de l’Alto Galligo en o marco d’o prochecto Mincha d’aquí, descubrié Partcharán, un prochecto d’autoempleo en o medio rural que m’enamoró dende o primer momento, no solament por a calidat d’iste licor d’earanyoneras tradicional, sino mas que mas, por tot o que amaga.

I+D

Endrinas u arañones. Foto: Instagram Partcharán

Toño, l’impulsor d’iste prochecto, que va siempre foricando entre as aranyoneras, sabe bien por qué se diz asinas “quan me preguntan por qué les decimos aranyons, yo les digo que si no lo saben ye porque nunca no han iu a pillar-ne”, reconta. O suyo nombre en latín ye Prunus spinosa, la qual cosa ya nos da una pista que tiene espinas (no cal pasar por alto que iste arbusto perteneixe a la familia d’as rosaceas) y que alavez, si queremos asaltar-lo, lo mas seguro ye que acabemos con bell que atro esgarrunyazo. Toño lo sabe bien, porque amás de recullir aranyons silvestres en a redolada d’o suyo lugar, Tramacastiella de Tena -situau a los pietz d’a espectacular Sierra d’a Partacua, en pleno corazón d’o Pireneu Aragonés-, tamién tiene o suyo particular laboratorio: un campo familiar an va fendo probatinas plantando y podando aranyoneras, fendo inchertos, probando diferents variedatz… Una chicota interpresa rural con o suyo propio departamento d’I+D.

Pero ixo no ye tot, porque istes licors d’endrinas, no son licors corrients como los quals tu u yo podemos fer en casa, porque amás d’o tradicional (con anís, aranyons, café y canela), elaboran tamién licor d’aranyons con menta, picante, con pimienta rosa y avielliu en barrica.

Interpresa social

Unatra peculiaridat que m’encanta d’iste prochecto, ye o suyo marcau trasfondo social, ya que colabora activament con Atades Uesca, entidat que busca amillorar a calidat de vida d’as personas con discapacidat intelectual u d’o desembolique. A traviés d’as actividatz que Atades desenvolica ta empentar a empleabilidat y normalización d’as personas con discapacidad intelectual, qualques usuarios d’o Centro Ignacio Claver que Atades tiene en a localidat de Martillué participan en a recullida d’os fruitos y aduyan en o proceso d’etiquetau, destinando parte d’os beneficios obtenius por a venda d’as botellas de Partcharán a Atades Uesca.

Una experiencia turistica

Ista interpresa lo tiene tot, y ye que, amás de tot o que ya tos he comentau, Partcharán tamién empenta l’agroturismo y o turismo gastronomico. Ya que d’una man, da la opción que as personas consumidoras i vaigan d’agüerro, dimpués que pasen as primeras cheladas (pa que o licor d’aranyons salga bien cal replegar os aranyons una vez que haiga chelau a lo menos una vez. Si han caito dos cheladas, millor. Iste proceso ye necesario pa tallar a maduración d’o fruito), ye dicir, arredol d’o Pilar, a participar en o proceso de recolección d’os aranyons y faigan o suyo propio licor. Dando a conoixer d’ista traza no solament o producto, sino tamién o territorio y o proceso d’elaboración d’un licor tradicional.

D’atra man, s’elaboran tastes en a bodega de Partcharán en Tramacastiella. Sin dubda un plan estupendo pa complementar un día d’esquí en hibierno, pa recuperar fuerzas dimpués d’una excursión veranenca, u, simplament, como sincusa pa amanar-se dica la Sierra d’a Partacua y conoixer a Val de Tena a traviés d’os suyos gustos y olors, asinas como l’amabilidat d’as suyas chents.

Por qué Partcharán?

Tos he contau muitas cosetas sobre Partcharán, pero encara no tos he contau l’orichen d’o nombre, fruto d’a combinación de Partacua, pacharán, y artesano.

Iste producto no solament promueve a elaboración d’un producto tradicional, sostenible con o medio, social y innovador; sino que tamién aduya a fixar población choven entre tot l’anyo en o medio rural.

Si tos moritz de ganas por prebar istos licors d’endrinas, podetz trobar-lo en a pachina web de Partcharán (que fa ninvíos por tot l’estau), amás d’en qualques comercios locals como l’Hotel El Privilegio en Tramacastiella de Tena, La Tienda de Pyrene en Biescas u Semonia en Uesca, entre atros establimientos.

Ya sabetz, si itz de viache t’a Valle Tena, no podetz marchar-ie sin fer un taste de licors d’aranyons artesanos y sin una botella de Partcharán baixo o brazo.

Ta mas información podetz visitar a web partcharan.com, o suyo facebook y o suyo instagram u ninviar-les un email a info@partcharan.com

Totz repiten lo mesmo

Bi ha una canción de José Antonio Labordeta que siempre que l’ascuito, m’eriza os pels. Se diz Totz repiten lo mesmo, y me fa pensar en o medio rural, cosa que me fa tremolar encara mas. Me recuerda a mi pai, y a las historias que conta de su pai. A o mío tío, y a las historias que conta d’o verano en que naixió mi pai y a mía güela lo mandó t’o lugar d’o mío güelo. Y me recuerda a las primas de mi pai, que resistioron en un medio rural a anyos luz d’o medio urbano. Pero no puedo privar, tampoco, preguntar-me por qué marchan agora?. Y sí, brenca no ha cambiau, totz repiten lo mesmo. Pero vaigamos por partes.

Totz repiten lo mesmo
quan dicen que marchan,
con quatro granos de trigo
s’alimentaban.*

A retrobada

Pastor con o suyo rabanyo d’ovellas de raza Rasa Aragonesa en a redolada d’o lugar.

Entre a mía epoca universitaria, yera feita a fer salidas de campo con amigos a veyer fauna salvachina, u os suyos rastros, y a veces simplament a descubrir o paisache.

Estió en a Facultat an descubrié que o secarral d’o que proveniba o mío güelo yera un ecosistema unico, y que amás yera un d’os pocos puestos an seguiban baixando pastors pirenencos con os suyos rabanyos de churras tensinas. Castigau con temperaturas extremas y tierras yesosas, pero premiau con una fauna y un paisache magnificos; cosa que no daba de minchar (bueno, de cabo ta quan sí, como me confesaría o mío tío), pero que daba puesto a un espacio increyible. Por cierto, si bella persona quiere desfrutar d’una nueit estrelada, no bi ha millor puesto pa una escapada nocturna que as estepas d’a marguin dreita de l’Ebro. Igual de tanto mirar-se a la luna, o paisache acabó pareixendo-se a ella.

O caso, ye que en una d’ixas salidas de campo con amigos, redescubrié o lugar d’o mío güelo, a o que heba iu entre a mía nineza, pero que a mía memoria ya no recordaba. L’heba ixuplidau, como s’ixuplidan as cosetas que ye millor no recordar. Manimenos, quan torné lo reconoixié tot, y m’enamoró.

Torné quantas veces, y remero que en plegar en casa dimpués d’una d’as gambadas, le dicié a mi pai que no entendeba cómo o mío güelo heba puesto marchar d’o lugar ta ir-se-ne a vivir a Zaragoza. Mi pai s’encarranyó, y me vinió a la memoria a epoca en a qual dende Madrit se quereba empentar un trescole de l’Ebro y se nos tachaba a os aragoneses d’insolidarios, y ell (mi pai) tamién yera molesto, porque s’alcordaba d’o lugar de pai, a solo que 14 km de l’Ebro, y an no plegó l’augua corrient dica os anyos 80. An a día de hue, en pleno sieglo XXI, continan mirando-se dia par d’atro lo ciel ta rogar-le que pleva, y an os maximos monumentos a os quals se venera son una balsa y un alchibe. Un lugar muit amán d’aquell fatidico puesto en o qual en a Guerra Civil habioron de matar a os caballos ta beber-se a suya sangre y no morir de set.

Yo tendría alavez 19 u 20 anyos, y no sabeba brenca. Paré cuenta que yo solament veyeba un paisaje, pero no veyeba a las suyas chents.

Si en bell camín trobas
chent con a casa a cuestas,
no les charres d’a tierra suya
que se te mirarán con rabia.
Con rabia en a voz y l’aire
con rabia en as parolas,
con a rabia que produz
abandonar o que s’ama.*

L’aprendizache

O paisache d’as estepas d’a marguin dreita de l’Ebro.

Una tarde de verano marchemos a visitar a unas primas de mi pai a o lugar de colonización en o qual viviban. Ellas tendrían ta part d’alavez bels uitanta anyos. Entre la brienda, una fació una confesión que nunca no ixuplidaré. Nos contó que se dispertaba de nueitz porque teneba malsoneos. Soniaba que yera en o lugar (en o suyo lugar, en o lugar d’o mío güelo) y que no pleveba, y lo pasaba malament porque en no plever, no heba qué dar-les de minchar a las suyas crabas, y no sabeba por quánto tiempo tendrían augua. Lo pior d’ista historia ye que ista muller s’habió d’enfrentar quantas veces a ista situación dillá d’os suyos malsoneos, en a suya vida real. As estrelas, alavez, no daban de minchar. O paisache solo que de cabo ta quan.

Mula, paridera y amonte,
ciel, tristeza y casona,
o día que o tren marcha
tot abandona.
Teneba aire y carreta
y memorias d’a guerra,
baleyo, sol, piedra y paisache
y un regacho d’augua muerta.*

As oportunidatz

A despoblación rural, en Espanya, ha ocurriu muit a prisa, masiau a escape, y os solos beneficiaus han estau os chabalins. A vida yera dura, muit dura, dicen, y por ixo marchaban. Que si no bi heba qué minchar, que si bi heba muita pobreza… Lo que no bi heba yeran oportunidatz, y sigue sin haber-las, por ixo os chovens siguen emigrando t’as ciudatz. Primero ta estudiar, dimpués no pueden tornar porque as oportunidatz en os lugars, siguen estando a anyos luz d’as oportunidatz que brindan as ciudatz. Oportunidatz bi ha, ye cierto, pero o esfuerzo ta aconseguir-las ye muito mayor en o medio rural, an ye patent a falta de servicios, que en o medio urbano. Preba d’ixo ye que actualment 7 de cada 10 personas en Espanya viven en arias urbanas, tot y que o medio rural abarca un 90% d’o territorio. Y si ye dificil tornar, encara en ye mas plegar, sin brenca, porque encara que as casas sían vuedas, muitas no se logan, atras se logan a pres desorbitaus, y empecipiar una actividat laboral, sía como sía, como s’ha comentau ye complicau, porque as politicas actuals, manimenos o que diga a propaganda, no se miran ent’o medio rural, mas bien le dan esquinazo.

S’en fuo farto de promesas,
farto de parolas buenas
y agora be de caminar perdiu
por bell puesto d’o mapa. *

Totz repiten lo mesmo

Hue he leito en a prensa que o mesmo partiu politico que quiere cambiar a lei electoral pa que o voto rural vala lo mesmo que o voto urbano (pa que o medio rural siga valendo menos que no lo medio urbano y no haber d’esforzar-se en desenvolicar politicas rurals), ha tornau a espolsar o Plan Hidrolochico Nacional, y con ell, prou que sí, ha quitau d’o calaxo a o Tescole de l’Ebro, a o que claman como una solución pa paliar os efectos d’o Cambeo Climatico. Pareixe que dende Madrit, tamién se sigue repetindo lo mesmo.

*Estrofas d’a canción Totz repiten lo mesmo, de J.A. Labordeta. A letra completa contino:

Totz repiten lo mesmo 
quan dicen que marchan, 
con quatro granos de trigo 
s’alimentaban. 
Viviban ell y a viella 
y a resta d’a companya 
y a o sol d’os meyodías, 
se calentaban. 

Ta Nadal a oliva, 
t’o verano a siega, 
ta l’agüerro la siembra, 
t’a primavera brenca. 

Mula, paridera y amonte, 
ciel, tristeza y casona, 
o día que o tren marcha 
tot abandona. 
Teneba aire y carreta 
y memorias d’a guerra, 
baleyo, sol, piedra y paisache 
y un regacho d’augua muerta.

Ta Nadal a oliva,
t’o verano a siega…

Marchó un maitín
con a muller y companya
chilando-le a os paisaches
parolas duras y altas.
S’en fuó farto de promesas,
farto de parolas buenas
y agora be de caminar perdiu
por bell puesto d’o mapa.

Si en bell camín trobas
chent con a casa a cuestas,
no les charres d’a suya tierra
que se te mirarán con rabia.
Con rabia en a voz y l’aire
con rabia en as parolas,
con a rabia que produz
abandonar o que s’ama.

10 libros de tematica rural

Si te fa goyo leyer y t’apasiona o mundo rural, de seguras que buscas siempre libros d’ista tematica. Como yo voi siempre pedindo “libros rurals” a las mías amigas d’a librería A Pantera Rossa, he decidiu d’escribir iste post, que feba tiempo que quereba fer, con 10 libros muit recomendables de tematica rural. Aspero que tos faigan goyo!

Cuadernos de viache

Probablement iste sía o libro menos rural de totz os d’a lista, pero por o suyo perfil agroecolochico y por haber estau o mío gran escubrimiento literario iste 2017, he decidiu incluir-lo. Me lo recomendoron en a Librería A Pantera Rossa y encertoron de pleno. Cuadernos de viache ye un libro de Marc Badal en o qual l’autor nos relata por medio d’un luengache fluyiu fragmentos y pasaches historicos sobre simients an os actos de solidaridat se crucean con as cronicas de guerra y o duro treballo d’os labradors s’alterna con o quefer meticuloso d’a comunidat scientifica. Con iste libro, amás d’aprender sin dar-nos cuenta sobre biolochía vechetal, nos percatamos de l’important papel que as plantas han chugau en a historia, levando a personaches historicos a la conquiesta de nuevos territorios u estando o chermen de grans industrias relacionadas con l’automobilismo. Ye un libro de narrativa apto pa totz os publicos, pero mas que mas ta personas curiosas y amants d’a ecolochía.
Un fragmento d’o primer capitol ye disponible en iste enlaz.

A vida d’o pastor

A vida d’o pastor estió, segurament, o best seller rural d’o 2016. En iste libro, James Rebanks, ganadero d’ovino, relata o día a día d’a vida d’un pastor en o Distrito d’os Lagos (Reino Uniu). En el conta a realidat d’un sector imprescindible, a la vez que castigau y a ormino incomprendiu por a sociedat urbana. Rebanks decidió con 15 anyos que quereba estar pastor, igual como su pai, como o suyo güelo, y como tantos atros pastors que levan 600 anyos dando vida a o paisache en o qual vive. Deixo os estudeos por estar pastor, dimpués os reprenió, estudeó en Oxford y no fació sino reafirmar-se en a suya decisión de dedicar-se a un d’os oficios mas antigos que existen. Un buen día decidió ubrir una conta de twitter, dende a quala comparte con o mundo a suya apasionant profesión. Posteriorment l’ofrioron escribir un articlo sobre o suyo día a día y, mas tarde, escribió iste libro ta dar a conoixer a o mundo lo marabilloso que ye estar pastor, y de vez, lo dificil que ye. Sin dubda un gran libro escrito con muita pasión por o mundo rural y, sobre tot, por os paisaches agroganaderos.

Secretos. Relatos de muita chent chicota

Tanto Secretos. Relatos de muita chent chicota como Muita chent chicota, totz dos escritos por Gustavo Duch, son dos libros con os quals encertar seguro. Se tracta de dos libros que a yo m’inspiran muito, por ixo acostumbro a levar siempre u l’un u l’atro a totz los viaches que foi. Amás, nunca no te cansas de leyer-los, ya que en tractar-se de muitos relatos independients d’una u dos pachinas cadagún, permite empecipiar a leyer-los por a pachina por a quala s’ubra o libro. He regalau totz dos en quantas ocasions y siempre triunfan, no solament por a calidat d’os suyos relatos, sino tamién porque se tracta d’una edición completament artesana, muit respectuosa con o medio y con unas ilustracions preciosas. En ista dentrada he destacau Secretos porque ye o mas recient (se publicó en 2015) pero qualsiquiera de totz dos ye una buena esleción. Contino tos deixo con qualques relatos que amaga iste libro: Mai, A modelo y A valor adhibida; y con iste relato de Muita chent chicota narrau por Vicky Peña: A guerra asperada.

Cuaderno de campo

Cuaderno de campo ye unatro libro a o que torno mil veces, cada vez en una pachina distinta, y que siempre dispierta emocions. Ye un libro de poesía, pero… no tematz a la poesía!, si sotz de qui opinan “os poemas no son ta yo”, ye porque encara no hetz descubierto iste libro de l’albeitar María Sánchez, publicau en 2017 por a editorial La Bella Varsovia. En ell, María derrocha amor por a tierra y reflexiona sobre a vida (pasada, present y futura) en o contexto mas amplo posible y d’una forma unica, como solament ella sabe fer-lo. En iste articlo podetz descubrir un poquet mas sobre as entranyas de Cuaderno de Campo.

Cabalero. Un viello pastor d’o Pireneu

Cabalero. Un viello pastor d’o Pireneu, ye un libro d’Enrique Satué publicau por primer vez en 1996 y recientment reeditau por PRAMES. En parolas d’o propio autor, “ye o resultau d’una larga relación d’amistat y aprendizache entre un pastor tradicional de l’Alto Aragón y un estudioso d’a Etnohistoria, y en el se desgrana l’universo personal d’Antonio Oliván Orús, de Casa Cabalero d’Aso de Sobremont (Uesca), como depositario d’a esencia d’a sociedat agro-ganadera tradicional d’o Pireneu”. En ista edición amillorada y enamplada s’ha incluyiu tamién una introducción en a quala s’analisa a situación actual d’a ganadería extensiva en o Pireneu, trenada sobre a base de quantos testimonios de pastors y albeitars. Trobaretz mas información aquí.

A cultura que fa o paisache

A cultura que fa o paisache: escritos d’un naturalista sobre os nuestros recursos de montanya ye un libro publicau por La Fertilidad de la Tierra que reculle diversos articlos de l’ecologo Pedro Montserrat, en o qual s’explica de forma didactica a relación d’a ganadería extensiva con l’entorno, asinas como a influencia d’ista en o medio, de vez que transmite a suya admiración ent’a cultura de qui habitan o territorio, ixa cultura que fa o paisache.

Es recuerdos de paye

En Es recuerdos de paye Óscar Lerín Gabás nos amuestra cómo yera a vida rural en una val montañesa en o sieglo XX. En el, l’autor comparte as memorias d’o suyo güelo, Inacio Gabás Mur, feneciu en 2015 a os 96 anyos d’edat, qui le’n ha iu contando a lo largo d’a suya vida. Óscar Lerín plasma en iste libro no solo que aspectos d’a vida d’o suyo güelo (como a infancia, a guerra, o matrimonio, etc…) sino que tamién aspectos tradicionals d’a vida en o Pireneu y leyendas, cuentos y historias que o suyo güelo le transmitió, y lo fa en a mesma luenga en a quala ell le charraba: l’aragonés d’a Val d’a Comuna.

Campos de Níjar

Iste libro, escrito por Juan Goytisolo en 1959, y reeditau por Galaxia Gutenberg en 2015, nos treslada a l’Almería rural d’os anyos 50. En ell Goytisolo denuncia a pobreza rural, y amuestra una gran admiración por un territorio a os suyos uellos exotico, y por unas chents que s’extranyan de que belún como ell se deixe cayer por unas tierras tant inhospitas (ixa curiosa peculiaridat d’os nativos de puestos menos ricos economicament (y a ormino mas ricos por lo que a ecolochía se refiere), que siempre piensan que viven en o pior cantón d’o mundo y que qualsiquier atro puesto ye muitismo millor, encara que no sía asinas…) como reflexa una d’as conversacions que Goytisolo reproduz en o libro:

-No i habrá venío usté aquí por goyo, digo yo.
Les explico que teneba diez días libres y m’he pillau unas vacancias.
– Hibo! Qué ideya! -diz o d’a cuerda-. Venir-se-ne ent’aquí dende Barcelona!
Os suyos camaradas participan tamién d’o suyo asombro y riden y se retantan como chiquetz.
-Largar-se de Barcelona, tu… Con lo bien que sería yo allí.
-Sisquiera estase yo en o suyo puesto y usté en o mío…

Lo mas marabilloso de Campos de Níjar, dende o mío punto de vista, ye leyer-lo hue en día ta saber d’án venimos, descubrir a diversidat cultural y paisachistica d’a Peninsula Iberica, y veyer con os uellos de Goytisolo a suya gran riqueza, amarla con os suyos sentimientos lo prou ta, con as parolas de l’autor, seguir denunciando a día de hue as diferencias urbano-rurals y as diferencias rechionals. Dimpués de leyer-lo solament puedo dicir que tiengo unas ganas tremendas de descubrir Almería y os suyos paisajes. Contino, unatro fragmento d’o libro:

Aquí a colonización trepuza con muitos obstaculos. A falta d’arbols provoca una intensa erosión d’a tierra y explica que o ran de precipitacions d’a rechión sía d’os mas baixos d’Espanya. A o sulero pedregoso y a sequera cal adhibir, encara, l’acción sostenida de l’aire. Ta esfender-se d’el, os labradors han de cubrir os suyos pallars. L’areneta desprendida por a erosión orichina continas tolvaneras, responsables, en no chicota parte, de l’elevau porcentache de tracoma y malotías d’os uellos que fació tristament conoixida a la provincia. Y quan a tempestat se desbrava en un d’ixes violentos turbions, como lo qual tenié ocasión de presenciar días mas tarde, o polvo condensau en l’atmosfera ye tal que colorea l’augua y transforma l’ansiada plevia en una insolita y decepcionant ducha de baleyo.
– Y aquí, a tierra rinde encara -exclama o baixet-. Porque si crucea usté as montanyas y va pa Carboneras…
– Qué i hai?
Fardachos y piedras. Ye lo mas pobre d’Espanya

As pardinas d’o río Asabón

Unatro libro escrito con muito amor y admiración ent’o medio rural ye As pardinas d’o río Asabón, de Óscar Martín Estallo y que estió merecedor d’o premio Félix d’Azara en 2016.
As pardinas son poblamientos dispersos d’o Prepireneu Aragonés, hue en día abandonadas, y que han estau rescatadas de l’ixuplido gracias a iste magnifico libro d’Óscar Estallo, que replega testimonios d’os zaguers pobladors d’istes peculiars asentamientos en a cuenca d’o río Asabón, afluent d’o río Galligo, en a provincia de Uesca. Os pardiners, viviban d’o que les daba a tierra, de conservar o territorio y de colaborar en las quitas de madera d’os propietarios. Óscar ha quiesto rendir un homenache a la chent que entre anyos implió de vida una val hue muit despoblau, ya que a historia d’as pardinas ye muit desconoixida a día de hue, tot y que sin ellas sería imposible entender os paisaches d’o Prepireneu, mesmo a propia existencia d’o mesmo.

Intemperie

Intemperie, escrito por Jesús Carrasco, ye unatro d’os libros que m’han descubierto as mías amigas de La Pantera Rossa. Ha recibiu quantos premios, como o Premio de Cultura, Arte y Literatura d’a Fundación d’Estudios Rurals y o Premio de Literatura d’a Unión Europea, tamién estió esleiu Libro de l’anyo en 2013 por o Gremio de Librers de Madrit. Ista novela conta a historia d’un nino que s’escapa de casa suya. Por o camín se troba un escenario azotau por a sequera y por a violencia, pero an troba a qui l’aduye. Encara que no se mencionan puestos ni calendatas, o paisache, que bien podría considerar-se un d’os prencipals personaches, recuerda a la Espanya rural interior d’a primera metat d’o sieglo XX. A zaguers d’o 2016 se publicó l’adaptación a o cómic d’ista novela.

En iste recopilatorio m’he deixau difuera qualques libros, como, por eixemplo, A casa de mi pai, de Jaime Izquierdo, que tendrá un post mas abance en ista mallata; u una d’as novelas mas celebres en castellán ambientadas en o medio rural, como ye A plevia amariella. Qué mas libros trobatz a faltar? Yo extranyo mas libros de tematica rural escritos por mullers, bella sucherencia? 🙂

Cabalero. Un viello pastor d’o Pireneu

Iste mes d’aviento ha visto a luz a reedición d’un libro unico y imprescindible ta todas as personas intresadas en a ganadería extensiva y l’etnopastoralismo, se tracta de Cabalero. Un viello pastor d’o Pirineo, escrito por Enrique Satué y reeditau por PRAMES. Ista obra ye o resultau d’una larga relación d’amistat y aprendizache entre un pastor tradicional de l’Alto Aragón y un estudioso d’a Etnohistoria, y en el se desgrana l’universo personal d’Antonio Oliván Orús, de Casa Cabalero d’Aso de Sobremont (Alto Galligo), como depositario d’a esencia d’a sociedat agro-ganadera tradicional d’o Pireineu. En ista edición amillorada y enamplada s’ha incluyiu tamién una introducción en a quala s’analisa a situación actual d’a ganadería extensiva en o Pireneu, trenada sobre a base de quantos testimonios de pastors y albeitars.

Read more

Feliz día internacional d’as montanyas

En l’anyo 2002, l’Asambleya Cheneral d’as Nacions Unidas declaró l’11 d’aviento o Día Internacional d’as Montanyas ta resaltar a importancia d’o suyo desembolique sostenible. A ganadería extensiva ye una pieza clau en os sistemas montanyosos ibericos, ya que gracias a la interacción d’o bestiar podemos desfrutar d’os pastos de montanya y d’a suya biodiversidat vechetal.
Manimenos, en os zaguers decenios o censo ganadero ha disminuyiu drasticament. A desaparición d’o bestiar en as zonas de montanya ha desembolicau a matorralización d’o paisache y a perda de biodiversidat.
Conservemos a montanya viva emparando a la ganadería extensiva!

Mosica: Una huella en la nieve (La Ronda de Boltaña)

Chornadas socioculturals “El Olivo”

Os días 15 y 16 d’aviento se celebrarán en o Somontano de Balbastro (Uesca) as chornadas socioculturals “El olivo”, que prencipiarán o viernes 15 a las 19h. en l’Aula Magna d’a UNED en Barbastro con a proyección d’a cinta “El Olivo”, d’Iciar Bollaín, y con a posterior presentación de realidatz y iniciativas con RuralESS y El Licinar.

As chornadas continarán o sabado 16 a las 11h. con o taller sensorial “Vivencias con l’aceite”, a cargo de Mariano Lisa, miembro de l’Asociación Olearium y alcalde de Santa María de Dulcis, y con a visita a o Torno de Buera con María José Miguel. Acto seguiu se visitará a Selva d’oliveras de Santa María de Dulcis y se concluirá a chornada con una chenta compartida “de trache” en Santa María de Dulcis, ta la quala ye necesario confirmar asistencia como comensal a traviés d’o telefono 616 96 63 52.

A la industria porcina le plega o suyo San Martín

Amigos d’a Tierra, Plataforma Loporzano SIN Ganadería Intensiva, Plataforma Ciudadana Salvemos l’Arabí y Comarca, Plataforma Civica de Gamonal, Stop Macrogranjas Pueblos Vivos de Cuenca y VSF – Chusticia Alimentaria Global celebran os exitos d’os movimientos vecinals en a luita contra a expansión d’a industria porcina. Ista mesma semana s’ha aturau a construcción d’una explotación porcina en Villafáfila, Zamora, un exito t’a sociedat civil que, mientras os zaguers meses, tamién ha aconseguiu frenar dos explotacions en Gamonal, Toledo, y atras dos en Yecla, Murcia.

En o Estau Espanyol i hai aproximadament 30 millons de cerdos, encara que a suya producción se concentra en Aragón y Catalunya, a industria d’o porcino busca a suyo expansión en atros territorios. Manimenos se ye trobando con a fuerte oposición d’os vecins afectaus. A ciudadanía organizada refusa una industria que deixa fuertes impactos, contaminación d’augua y suelo, malas ulors, y resulta incompatible con atros modelos de desembolique respectuosos con o medio ambient y a salut.

Ista semana en Villafáfila (Zamora), o grupo Batallé, una d’as prencipals interpresas carnicas d’o país retiró o suyo prochecto ta construir un cebadero de 2.000 cerdos a causa d’a immediata movilización vecinal ta impedir-lo. O prochecto meteba en periglo la  Reserva Natural Lagunas de Villafáfila.

Unatro d’os exitos d’iste movimiento a favor d’a ganadería extensiva, respectuosa con o meyo ambient y a ciudadanía, l’ha culliu a Plataforma Ciudadana Salvemos l’Arabí y Comarca. Ista impidió, dimpués de masivas movilizaciones, a construcción de dos macro-explotacions porcinas de selección chenetica con capacidat ta 26.000 cerdos en l’Amonte Arabí de Yecla (Murcia), declarau Patrimonio d’a Humanidat por a UNESCO. O refuso unanime aconsiguió que a interpresa CEFUSA, parte d’o grupo Fuertes, propietario d’o Pozo, retirase o prochecto.

A la suya vez, en Gamonal (Toledo), a Plataforma Civica de Gamonal, s’organizó o pasau verano ta amostrar o refuso d’a población debant d’a construcción en o suyo territorio d’una serie de naves que acullirían dica 7.200 cerdos.

En Berdún (Uesca) la Plataforma vecinal Stop Cerdos Canal de Berdún tamién ha aconseguiu paralizar a instalación de granchas en o municipio.

Istas victorias represientan un gran empente t’os movimientos socials que fan campanya día a día ta frenar a ganadería industrial. A Plataforma Loporzano SIN Ganadería Intensiva sigue luitando ta privar a expansión d’a industria porcina en o suyo municipio. Rosa Diez Tagarro, Secretaria d’a plataforma, lamenta que, a diferencia d’atros concellos, o de Loporzano siga sin escuitar una clamor vecinal que dura ya quasi dos anyos y que goza de gran reconoixencia y emparo social en Aragón y en a resta d’Espanya, asinas como en l’extranchero. “La alarma social ye evident. Recibimos de contino peticions d’auxilio de lugars aragoneses y d’a resta d’Espanya. Nos empenta enormement a creixent movilización social y continaremos con a difusión d’os costes amagaus d’a ganadería industrial y con a esfensa d’o nuestro territorio por todas as vías emprendidas”

Blanca Ruibal, responsable d’Agricultura y Alimentación d’Amigos d’a Tierra afirmó que “a ganadería industrial ye entre os prencipals responsables d’o cambeo climatico. Ye intolerable que os nuestros lugars se conviertan en o estercolero d’Europa y que se siga empentando una burbuxa que chenera grans beneficios pa un zarpau d’interpresas, a costa d’o medio ambient, a nuestra salut y o medio de vida d’as personas productoras”.

Iste sabado 11 de noviembre, os grupos locals d’Amigos d’a Tierra y plataformas vecinals de tot o estau que resisten l’abance d’a ganadería industrial celebrarán accions ludicas y informativas sobre os impactos d’ista industria y a necesidat de meter en valor a ganadería extensiva y atros modelos de desembolique en o nuestro medio rural.

II Trobada d’Experiencias sobre l’emprendimiento d’a Muller Rural

O proximo sabado 21 d’octubre tendrá puesto en Molina d’Aragón (Guadalajara) a II Trobada d’Experiencias sobre l’Emprendimiento d’a Muller Rural, que organiza l’Artesa, programa t’a millora d’a empleabilidat d’as mullers rurals d’a Fundación Cepaim.

A Trobada se celebrará en a Sala Multiusos de l’edificio Apag de Molina d’Aragón y prencipiará a las 9.45h con a recepción de participants. A chornada prencipiará con a presentación d’o prochecto l’Artesa y a suya fundamentación en a Comarca de Molina d’Aragón. Contino, Iratxe Bolaños, psicóloga rural en Capacidat Positiva, impartirá la charrada “claus internas ta l’emprendimiento rural femenín”, y Lucía López Marco, autora d’o blog Mallata.com, charrará de “a importancia d’a Muller en os sistemas agroganaderos”. Posteriorment se realizará una degustación de productos d’a Tierra y i habrá un Mercau de productos d’artesanía feitos por Mullers Rurals. A chornada proseguirá con una mesa redonda d’experiencias de mullers rurals emprendedoras, en a quala participarán María Andrés de Lactonatur, ganadera y transformadora en Cuenca, productora d’os “quesos de craba felices”; Paula Callejo, bióloga y educadora ambiental en HaberlasHailas; Ester Martín, decoradora en fusta y piedra; Rebeca Fernández, de Legajos y Documentos; y Carmen M. Iturbe, dietista-nutricionista y coach.

O programa completo d’a Trobada se puede descargar aquí.

L’Artesa ye un programa t’a millora d’a empleabilidad d’as mullers rurals que tien como obchectivo amillorar as suyas competencias personals y socials enta l’autoempleo, creyar retz de mullers rurals emprendedoras y conoixer as oportunidatz que ofreix l’entorno.

Continemos teixindo lo medio rural

“Soi a tercera cheneración d’hombres que vienen d’a tierra y d’a sangre. D’as mans d’o mío güelo atando os quatro estomagos d’un remugant. D’os pietz d’o mío bisvuelo fundius en a espalda d’un macho ta plegar en a oliva. D’a voz y a cabeza de mi pai repetindo yo con a tuya edat yo y o tuyo güelo yo y os hombres“. Iste poema ye escrito por María Sánchez y amaneixe replegau en o suyo libro Cuaderno de Campo (La Bella Varsovia, 2017). Fa pocos días, María denunciaba en a suya cuenta de twitter (@MariaMercromina) a falta de visibilización d’as mullers en bells espacios, concretament en bellas tertulias televisivas, y destacaba que a falta de referents femenins puede provocar que i haiga ninas que creyan que no van a poder plegar a estar o que les fería goyo estar porque solament veyen hombres desembolicando ixa función.

Tos pareixerá una tontería, pero talment hue una nina se sía planteyando que o que quiere estar de mayor porque solament veye hombres

? María Sánchez (@MariaMercromina) 9 d’octubre de 2017

Ye muit necesario tener referents fuera de l’entorno proximo, ta dar-nos cuenta que podemos plegar tot lo luen que nos proposemos. Por iste motivo he quiesto escribir iste articlo, en o qual me fería goyo de visibilizar a qualques d’as muitas mullers que treballan por o medio rural, a qui admiro y son referents míos ta seguir abanzando. Como no i cullen todas, me voi a limitar a mencionar a qualques d’as qualas podemos trobar dende qualsiquier punto d’a planeta en os retz socials, y a aquellas a las qualas antes que no existisen os retz socials, yo buscaba en os libros.

En l’actualidat, os retz socials, especialment twitter, son a millor ferramienta ta conoixer a atras mullers que treballan por o medio rural y visibilizar a suya labor; ya que permite crebar con as distancias y estar connectadas. Y ye a traviés d’os retz socials an que he descubierto a mullers rurals de referencia ta yo como son a ya mencionada María Sánchez (@MariaMercromina), albeitar, escritora, y apasionada d’as crabas, d’o medio rural y d’as mullers que luitan; Patricia Dopazo (@atomsdecolorins), de l’equipo editor d’a Revista Sobiranía Alimentaria y una gran difusora d’o treballo d’as mullers rurals; Anna Gomar (@AnnaAnnetes), albeitar, perteneixe a o Col·lectiu Esquella y treballa, entre atras cosetas, por a conservación d’a Ovella Guirra (raza d’ovella autoctona valenciana), recientment ha creyau o prochecto Esquellana, de recuperación y mesa en valor d’a lana d’a Ovella Guirra; Amanda Tyson (@ChistauNatural), ganadera en Chistau Natural, un prochecto familiar de cría de terneras a pasto y venda directa d’o producto final; Ganaderas en Ret (@GanaderasenRed), grupo de ganaderas y pastoras en extensivo, a suya gran labor visibilizando o treballo d’iste colectivo les ha feito merecedoras d’o Premio Extraodinario d’Excelencia a la Innovación de Mullers Rurals, atorgau por o Ministerio d’Agricultura y Pesca, Alimentación y Medio Ambient; Lucía Mur (@meteosaravillo), aficionada a la meteorolochía, Lucía nos da diariament o parte meteorolochico dende o suyo lugar, Saravillo (Uesca), a traviés d’o suyo blog, d’a suya pachina de facebook y o suyo twitter; Blanca Ruibal (@BlancaRuibal), incheniera agronoma y pianista, dende a Sierra Oeste de Madrit coordina l’aria d’Agricultura y Alimentación d’Amigos d’a Tierra; Celsa Pleiteado (@CPeiteadoWWF), incheniera agronoma y coordinadora de Politica Agraria y Desembolique Rural en WWF Espanya; Inés Jordana (@IJordana_RD), responsable d’Agricultura y Alimentación en SEO Birdlife; Veru Álvarez Cachafeiro (@Veru_Alvarez), cheologa, emprendedora y autora d’o blog Lláscara, an que escribe sobre ecoturismo, educación ambiental, sostenibilidat, desembolique rural y muitas cosetas mas; Elisa Bagüés (@Elibagues), responsable de Marketing y Comunicación en Agromonegros y autora d’o blog Agrocomunicando, an que analisa a comunicación agraria; Mar Verdejo Coto (@verdejomar), Incheniera Tecnico Agricola y comunicadora en radio y prensa escrita; Fyna Acebo (@sacarico9), luitadora incansable por o medio rural; Natalia Manso de Zúñiga (@NataliaMdeZ), cheografa, a traviés d’a suya cuenta de twitter observa paisaches rurals.

Como he comentau, antes que no existisen os retz socials, buscaba ixes referents en os libros. A mía escritora favorita, a qui admiro fundament, ye Emilia Pardo Bazán, autora, entre atras obras, d’Os Pazos d’Ulloa y A Mai Naturaleza, dos novelas ambientadas en o medio rural gallego d’o sieglo XIX. Emilia vivió en una epoca en a quala no yera bien visto que una muller escribise, y menos encara, que escribise sobre qualsiquier coseta. O suyo hombre recibió multiples ataques por os textos d’Emilia, y temendo que identificasen a Emilia con o personache femenín, valient y revolucionario d’a suya novela A tribuna, le pidió que deixase d’escribir, cosa a o que Emilia se negó y decidió deseparar-se d’o suyo hombre. Emilia Pardo Bazán estió una firme defensora d’os dreitos d’as mullers y dedicó a suya vida a luitar por ells.

En a literatura en aragonés, me costó mas trobar ixes libros de mullers defensoras d’o medio rural, tot y que ye una literatura eminentment rural y femenina, manimenos, encara a día de hue se visibiliza masiau poco a las mullers que escriben en iste idioma y, amás, en haber aumentau o numero d’hablantes en as ciudatz, a o mesmo tiempo que ha disminuyiu en os lugars, pareixe que cada vez s’escriben menos obras ambientadas en zonas rurals. Manimenos, a literatura en aragonés se puede caracterizar, como diciba, en seguir estando precisament rural y femenina. A obra mas relevant en aragonés d’o Barroco, ye a que deixó escrita Ana Abarca de Bolea. Y ya en epoca moderna, no podemos pasar por alto que o libro con mas eixemplars vendius ye A Lueca, escrito por Chuana Coscujuela, an que l’autora narra a suya infancia y choventut en un lugar d’o Somontano de Barbastro (Uesca) a prencipios d’o sieglo XX. No podría charrar d’a literatura aragonesa sin mencionar a atras dos grans escritoras, tamién rurals, como son Carmen Castán, escritora y profesora d’aragonés en a Val de Benás, y Ana Tena Puy, escritora y ganadera.

En iste articlo he mencionau solament a qualques d’as muitas mullers que treballan cada día por o medio rural, y m’he deixau a aquellas que no son en o mundo dichital pero de qui tanto he aprendiu.

O teixiu d’o medio rural se sostiene gracias a las mullers, y hemos d’estar nusatras mesmas qui sigamos teixindo retz ta inspirar-nos, creixer y seguir caminando, porque o día en que deixemos de caminar, o medio rural plegará en o suyo final.

Feliz día a todas as mullers rurals, iste articlo va por todas vusatras.