Seguntes a Organización d’as Nacions Unidas ta l’Alimentación y l’Agricultura, en os zaguers 15 anyos han desapareixiu 300 d’as 6.000 razas de ganau conoixidas.
Luziaadmin
Un pastor de Sobremont
Articlo d’Enrique Satué publicau en marzo de 1984 en a Revista Serrablo, volumen 14, nº51.
Fa uns días que quereba charrar con Antonio, iste montanyés ya dentrau en anyos, que por apellius tien dos toponimos a qual mas serrablés -OLIVÁN y ORÚS- iste anyo no pansa, como siempre, o tiempo en a suyo mallata de Aso. Agora a suya zamarra se retuerce baixo l’aire d’as boiras que dentran por o Portalet, ya en a buega de Francia.
He plegau antes que no soltase o bestiar, o suyo companyero -mas choven- sirve como pastor en Betés encara que ye de Villarreyal d’a Canal; entre ells as hierarquías pastorils ya s’han perdiu -encara que teoricament un habría d’estar mayoral y unatro rebadán-; manimenos a experiencia d’os anyos ye patent. A suya cambra se pierde en a nueit d’o tiempo: una paret mal feita zarra por 1a metat l’abertura que deixa l’extraplomo d’una espelunga, allí en un cantón penchan o caldero y guisan, hue s’almuerza garbanzos con trunfas d’o día d’antes; a o costau una sencillisma construcción de rechola se fica en a penya ta servir de leito, y ye que istes “zaguers” pastors, d’o nuestro Pireneu viven en muitos aspectos mas amán d’a Prehistoria que d’o sieglo XX -realment no se si ye una desventalla…-U como diz o Sinyor Antonio, en bell aspecto tamién les ocurre que “U farto no s’alcuerda d’o laso”.
Minchamos arredol d’a caldereta y a silueta d’un “gabacho” nos inunda a cueva, ye un tipico “euskaldun”, con una boina que rivaliza en proporcions con o suyo naso. “Bon jour, est-ce que vous avez un mouton qui est á moi?” -u bella cosa asinas-. Aquí os corderos cambean de nacionalidat con facilidat, y os pastors de totz dos costaus mantienen forzosament relacions; brenca nuevo, quan totz sabemos que as buegas administrativas son recients y que dende a Edat d’o Bronce, a unidat etnolochica d’o nuestro Pirineo ye manifiesta. O galo ofreix “Caporal” sin embolicar, Antonio lo refusa -“ixo ye pior que o redallo”-; me comenta entre dients que o francés ye patrón y que a un pastor de 13 anyos le paga a o mes 1.500 francos. Aquell desepara a suya res y crucea librement o paso fronterizo, ya ye hora de soltar y yo con l’aquiescencia d’o galo sigo ta veyer fer quesos.
A mallata francesa -“cuyala” en patois- se veye presidida por a firme imachen d’o Midi d’Ossau, ye moderna y tiene tres compartimientos; allí os pastors s’afanan en a elaboración d’o queso antes de soltar o bestiar. Cada día un pastor fa un queso d’uns tres kilos, l’amo carga en o suyo citröen y marcha ta comercializar-los a Arrudy. Dos pastors son muit chovens -en o Pireneu francés i hai una escuela de “chovens pastors”-, con gran maestría dan tornadas a la masa cuallada, clavando dimpués en ella largas agullas de bambú, rematan a operación d’una hora marcando as inicials de l’amo en o queso.
En poco rato he visto pastors y bestiars de todas dos vertients y comparar a suya situación me fa tristeza. Agora Antonio ya será con o suyo rabanyo por as puntas y he quedau unatro día ta charrar con ell.
Hue tiene mas tiempo, se queda tot o día en a mallata ta secar a sal, que dea tardes darán a o bestiar. D’ista forma nos adentramos en un relato ameno, encara que bella cosa eslabazau; primero me comenta que un iraní adicto a o Sha ha veniu a instalar una explotación ganadera a Sallent -no le faltarán pastors, comentamos…-
TIERRA BAIXA.- Os de Sobremonte no teneban un puesto fixo ta l’hibierno, dependeban de los “achustes”, encara que bella casa como a de “Botero” de Betés baixó 30 anyos seguius a Torralva d’Aragón; ista asiduidat tenió frutos derivaus, a “choven” d’a casa, puyó d’ista localidat.
A primers d’a Sanmiguelada heba estau a contrata de pastors: feria vacuna d’o 12 de Setiembre de Biescas, y en a d’o l8 de noviembre ta bell rezagau. Qualques ganaders iban a “afirmar” a os pastors por as casas, yera o caso d’os tensinos, que de Sobremont y a Galleguera -a qualos habitants apodaban “guirrios”- quitaban os suyos pastors. En l’anyo 43 Antonio cobraba como rebadán 315 duros por temporada, a o siguient ya como mayoral en cobró 420.
“Si no t’espachaba la nieu -exposa sinyor Antonio- se saliba d’o 10 a o 20 de Noviembre, en a “tasca” s’enduraba dica Totz Santos, si nevaba antes, caleba baixar a os pinars y encara podeban tornar de nuevo a os altos. Una semana antes de partir se correban os praus d’o lugar, reservando un t’a vispra. Recuerda as nueitz en Aurín, Escusaguá, Monrepós, Mesón Nuevo, a Foz, Nueno, Hospitalé… Si istas aturadas reponedoras duraban un u dos días, se yera “estremando”, qualques mesones -confiesa Antonio- se guiaban por a filosofía que “a au de paso…”.
Istas alegres nueitz en os mesons, l’evocan l’anyo 1945, que o Mesón de Monrepós reuniba arredol d’o “fogaril” arredol de 30 personas entre pastors de cabanas y tratants que baixaban t’a feria de Santo Andrés de Uesca; en aquella fría nueit conoixió por primer vez a os “maquis”, pediban asilo, cena calient y orientación: por Belsué s’endrezoron t’o Plano. Aquell hibierno en Torralva d’Aragón tornó a coincidir con ells d’una forma curiosa: ell compartiba a mallata con un pastor de Murillo de Galligo, l’amo -que no se’n fidaba- marchaba todas as nueitz a adormir a o lugar; os guerrillers entabloron conversación con o suyo companyer, seducindo-lo t’a suya causa; con ells marchó sin dicir brenca a Antonio. O grupo ofrió enrestidas en Farlete y Alfacharín tenendo un triste final.
TRADICIONS PASTORILS.- O mundo rural siempre s’ha amostrau como un reservorio de tradicions ancestrals y dentro d’ell, o pastoril por a fuerte hierarquización que ha sufierto, ha guardau tradicions que se pierden en a nueit d’os tiempos.
Antonio no creye que as piedras foradadas por a Naturaleza y penchadas en a estrabilla, libren a las ovellas d’estar “modorras”. Iste costumbre que nusotros hemos visto por gran parte d’a montanya oscense, ell la vidó en Abizanda -allí estioron os de Aso evaqüaus t’a Guerra civil-.
En Sobremont, quan una ovella pariba y no chitaba a “esparria” -placenta-, le meteban atau a o lomo un buxo u un troz d’esparto; asinas d’ista traza a expulsaba.
Quan a una ovella le “fizaba” une gripia, se le practicaba con a navalla una cruz en o “braguero”.
De primavera quan o bestiar puyaba primo, l’abundant virolla d’a montanya “feba puyar a sangre”, as ovellas se meteban malas por o que caleba practicar-les un tallo en una vena debaixo d’o uello -“y a la meya hora yeran listas”-.
Antonio en os suyos refrans y sentencias sentidas a os suyos mayors tien a o millor “hombre d’o tiempo”:
“Si pa Candelera yes a o sol, pa la Virchen a o tizón”.
“Si truena por Betés, no t’estes. Si truena por Aso, no faigas caso”.
“Si puetz penchar o caldero en a punta d’a luna, ventolera segura”.
“Si a luna ye de memoria, augua segura”.
“Si veyes a boira apegada ta Utoría, augua a l’atro’l día”.
AVENTURAS EN OS PUERTOS.- Os puertos de Sobremont, Antonio les ne conoixe palmo a palmo, y en un inte m’arropa con os suyos toponimos: “Mallata Laguarre, Burrambalo, A Plana, Os Yerros, Plana Raya, Foyas Lacuna, Sarrataclau, A Facera, Trasapena, Valposata, A Punta as Canales, Icun, Punta A Cruz, Estacho Plano, Fuendefreda, Mallata Cubilella, Lera, A Selva, O Forondón, Mallata Lupons”.
Hue l’alpinismo ye sofisticau, pero quántos pastors han feito azanyas sin garra material, remanindo dimpués en l’anonimato? Antonio un bueno maitín se trobó sin lenya y decidió de trepar t’a Penya d’o Gabacho “gogant” entre os puertos de Biescas y Acumuer, a picar un pin que i heba en a suya punta, y encara que o pino rodó t’a vertient oposada, a hombrada ya yera feita -“lo malo estió baixar-ie…”-.
En Sobremont encara quedan toponimos que evocan a viella fauna: “Pinar d’o lupo” en Yosa, “fuent de l’Onso” en Aso; manimenos l’animal que millor conoixe Antonio ye o sarrio, de verano de cabo ta quan se le’n amanan descaradament a o bestiar. Sabe d’o caso de cruces entre crabas perdidas y aquell, o resultau: “un cabrito que te las veyebas loco pa cullir-lo y metele a esquilla…”.
Muitas cosetas podría escuitar d’o sinyor Antonio, pero iste anyo si torna a “afirmar-se” t’Aso, charraremos d’a vida en istes puertos con mas tiempo, a o cubillar d’una viella cadiera.
Dica alavez sinyor Antonio!
Mallata participa en os Premios 20Blogs
Mallata.com participa en a categoría de Medio Ambient d’a X Edición d’os Premios 20Blogs que organiza o diario 20 minutos.
Se puede votar a traviés d’iste enlace. En dentrar-ie amaneixerá a siguient imachen.
An indica “o tuyo voto” no ye an cal votar. Ta fer-lo ye necesario rechistrar-se como usuario de 20minutos (no leva guaire tiempo). Una vez feito o rechistro, cal punchar en o botón azul an mete “Vota a iste blog” y una vez emitiu o voto, iste pasará a estar verde y dirá “Voto recibiu”.
Gracias por emparar a Mallata 🙂
Vida Rural 2.0
Articlo publicau en a sección La Braña d’El diario.es Cantabria o 18 de febrero de 2016.
A l’atra semana me comentaba un amigo ganadero que a suya vida yera muito mas comoda dende que se lanzó a fer compras por internet. De rapiconté, no solament no ha de pillar l’auto ta desplazar-se t’a ciudat y padeixer o estrés d’os irs y venirs d’a chent movendo-se-ne en totz os sentius dentro d’un centro comercial, sino que, amás, recibe o pediu a l’atro’l día, y, por si estase poco, puede tornar-lo si no le satisfa.
Pareixe que a machia d’internet ha plegau, tamién, en o medio rural. O problema ye que en os lugars a velocidat de connexión ye mas lenta, tanto en os fogars como en o ret mobil, y o recientment plegau 4G no existe en nuclios de población de menos de 70.000 habitants. En realidat, en muitos municipios solament i hai connexión 2G y en beluns no bi ha que G. De feito, en o V Foro de Desembolique Rural, celebrau ista semana en Zaragoza en o marco d’a Feria Internacional de Maquinaria Agricola (FIMA), y quala tematica chiraba arredol de cómo encarar os retos d’os chovens agricultors, s’ha constatau que un d’os prencipals problemas de l’agricultura chunto con o dificil acceso a la tierra, l’enviellecimiento u a invisibilidat d’a muller, ye a falta d’una buena connexión d’internet.
Manimenos, a penar d’a mala connexión y d’a falta de politicas orientadas a revertir ista situación, internet podría convertir-se en una pieza fundamental t’aturar a despoblación y mesmo empentar l’asentamiento de nuevos habitants en os nuestros lugars. Y ye que internet permite meter en contacto a personas de totz os costaus, sin importar o puesto en o qual se troban, facilitando que personas radicadas en ciudatz, den o blinco a o medio rural en poder realizar dende astí o suyo treballo. Amás, as nuevas tecnolochías permiten a las personas ya asentadas en os lugars fer plegar o suyo treballo a muita mas chent.
Ye o caso d’EcoValdeolea, una ganadería ecolochica familiar en San Martín del Hoyo, a o sud de Cantabria, quala titular, Conchi Gutiérrez, se trobó con o dilema que no sabeba cómo vender a suya carne dende o chicot lugar an vive y que se niega a abandonar, asinas que se lanzó a creyar un blog y agora vende o suyo producto por internet, con tanto exito que tiene lista d’aspera.
Unatro eixemplo ye Huerta Tarruco, un hortal ecolochico que fa servir os retz socials ta recibir os pedius d’os suyos consumidors, a qui les levan as suyas cestas un día por semana, de l’hortal t’a mesa suya sin necesidat d’intermediarios. Encara que internet no solament s’ha tornau una ferramienta fundamental ta agricultors y ganaders, sino que tamién permite organizar actividatz de turismo ornitolochico destinadas a o publico extranchero, dar a conoixer os lamíns d’o tuyo lugar ta que a chent s’anime a ir a probar-los y, en definitiva,empentar o tuyo negocio sía quál sía l’actividat a la quala t’adediques.
Sin dubda, os blogs y os retz socials s’han tornau fundamentals en o desembolique de qualsiquier interpresa, tamién en o meyo rural, pero con tot y con ixo i hai qui se siente incapaz de chestionar-las. Ta ells i hai blogs disposaus a crebar a breca dichital, como La Huerta Digital, un espacio de difusión, comunicación y debat sobre nuevas tecnolochías en l’agricultura y l’agroalimentación.
Queda muito por fer dica que o medio rural aconsiga comunicacions de calidat similar a las ciudatz. Manimenos, ya dengún no puede dicir que ixo d’internet ye cosa d’urbanitas.
Mongolia, nomadas y conservacion
I hai puestos perdius en o mapa que una siempre ha soniau visitar. En o mío caso, dende que tiengo memoria he quiesto viachar a Mongolia. Habió d’estar por bell reportache d’a 2, d’ixes que veyemos solo que quatro frikis. Siga por lo que siga, Mongolia m’ha pareixiu siempre un paraiso, un mundo paralelo an que os humans continan desplazando-se-ne a o ritmo d’o bestiar en busca de pastos y an que a chent vive en harmonía con l’entorno, aprofitando lo que a tierra les da, y tornando-le a ista solament o que ameneste.
A muita chent le resulta extranyo que sonee con puyar-me a un caballo y cabalgar a o paso d’o rabanyo en un puesto perdiu, con chent que fa servir un idioma que desconoixco, que amontan y desmontan casa suya en busca d’alimento t’os suyos animals, que beben leit de reno y que charran con as alicas. Con lo facil que ha d’estar ir-se-ne ta Nueva York, emplir os livianos con l’aire griso que vierten os tubos d’escape, caminar entre os empentons d’a chent, sentir-se una fornigueta entre tanto rascaciels, minchar una hamburguesa de dubdosa procedencia acompanyada d’una coca-coda light (tamién de dubdosa procedencia) y tirar l’envase a o sulero como si estase un elemento mas d’o mobiliario urbán…
O caso ye que debo estar un bicho raro, y por ixo me fascinan Mongolia y a relación d’as suyas chents con o suyo ecosistema. Un día descubrié a os ninos rata d’Ulan-Bator y empecipié a veyer que aquell país d’ensuenyo, yera de vez un mundo de contrastes an que no tot ye perfecto.
Fa poco un amigo me pasó una noticia publicada por a ONG Survival en a quala se denunciaba a privación de cazar en a zona an que habitan os dukhas, un pueblo indichena de pastors nomadas d’a taiga de Mongolia, en declarar-se en 2013 aria protechida.
S’estima que en l’actualidat i hai bells 500 dukhas, d’os quals, arredol de 200 continan estando cazadors – recolectors nomadas. Os dukhas viven en a taiga, en botigas de lona denominadas alaci y migran con os suyos renos, que les aduyan a tresladar-se y les proporcionan leit, pero que no sacrifican que en caso de necesidat extrema, u quan os animals son ta desvielle. Tamién recolectan trunfas y fruitos silvestres, y levan cheneracions cazando animals silvestres, seguindo, seguntes indica l’articlo de Survival “os suyos propios y estrictos regles que estableixen a cantidat d’animals que pueden cazar, asinas como quán y os puestos an pueden fer-lo. Istas normas guarencian que no se caza en exceso, sino solament acorde a las suyas necesidatz. A caza no ye ta ells solament una forma d’obtener virolla: ye una parte integral d’o suyo modo de vida”. Quan cazan, agradeixen y demandan sincusas a o esprito de l’animal por medio de rituals chamanicos, de vez que ofrendan parte d’a carne a o fuego, a la naturaleza y a os espritos antes de minchar-la.
![[cml_meya_alt itz='1201']Nina dukha chugando chunto a un reno. (Fuent: Imgur)[/cml_meya_alt]](http://mallata.com/wp-content/uploads/2016/02/niñareno-300x200.jpg)
Mientras sieglos, os dukhas han viviu en harmonía con o medio, vivindo d’a tierra y mirando-se de no sobreexplotar os recursos naturals, asegurando a suya existencia t’as cheneracions venideras. Por ixo, iste pueblo nativo de Mongolia no entiende porqué o gobierno les vieda la caza, restricción ista que altera de raso a suya forma de vida nomada y que les obliga a abandonar os suyos costumbres y tradicions; amás, a privación ye “en nombre d’a conservación”. Resulta paradoxal, quan si s’ha conservau ixe paisache ye en gran parte gracias a os dukhas.
Fa malagana, no puedo definir-lo de garra atra traza, como historias similars se repiten por totz os costaus por a incapacidat de dos partes a posar-se y dialogar ta aconseguir entender-se y desembolicar politicas chustas que embrequen a os achents locals y aconseguir conservar patrimonios unicos. Pareixe que l’administración contina sin entender que as cosas no se solucionan imposando, sino charrando, y que si no explican a os dukhas os motivos d’a privación de caza, y si no escuitan d’istes as conseqüencias que tiene ta ells ista decisión, nunca no trobarán una solución viable que satisfaiga a todas dos partes.
Me pregunto quan aconseguiré viachar ta Mongolia, y, mas que mas, qué habrá estau d’os dukhas quan i vaiga, continarán estando nomadas u los habrán convertiu ya en alcoolicos sedentarios?
Buen y plevioso día
A la fin i plegan as ansiadas plevias que o campo tanto amenestaba. Ixo sí, millor disfrutar-las a cubierto 🙂
O secreto ye en o queso
Articlo publicau o 4 de febrero en a sección ‘La Braña’ d’Eldiario.es Cantabria.
Acabo d’ubrir o Facebook y lo primer con o que me trobo ye un post en o qual amaneixe a fotografía d’una carta ninviada por una industria que fabrica queso ta una conoixida cadena de pizzerías. En a carta, a interpresa lactea anuncia a os suyos proveyedors que t’o nuevo periodo (que prencipia o 1 d’abril d’iste anyo y remata o 31 de marzo de 2017), pagarán a leit a “un pre base de 0.25 €/litro”, y amás, adhiben, “o compromiso de volumen será o mesmo que o contractau en a campanya 2015/2016”.
A carta contina, y a interpresa chustifica a baixada d’o pre de compra alegando que o queso que producen “ye fabricau tamién por atros competidors en o norte d’Europa, an os pres d’a leit son muito mas baixos que no en Espanya, por tanto nos veyemos forzaus a actualizar os nuestros pres de compra ta poder estar mas competitivos siempre intentando dar prioridat a os nuestros proveyedors de confitanza”.
A verdat ye que lo leigo y no doi credito. Si a interpresa querese dar prioridat a os suyas “proveyedors de confitanza”, digo yo que se miraría d’elaborar un producto diferenciau, local, distinto d’o que pueda producir unatra industria en Suecia, y de calidat, de traza que en cuentas de vender-lo en una interpresa de pizzas que paga poco y malament a os suyos emplegaus, y que paga poco y malament por ixe queso; se podese servir en restaurants que ofreixen “quesos d’o país”.
Pero no. O feito que “fabriquen” quesos en cuenta de producir-los ya da ideya que o suyo producto ye 100% artificial, tant artificials como pueden pareixer as ganaderías que les ne suministran, porque si s’estima que producir un litro de leit cuesta entre 34 y 38 centimos, cómo puede estar que les ne sían pagando solament 25? Pus ye posible gracias a que a l’atro anyo o Ministerio aprebó un paquete d’aduyas de 20 millons d’euros destinadas a aquellas ganaderías que reciben menos de 0,285€ por cada litro. Ye dicir, que en cuenta d’obligar a industria y distribución a guarenciar o pago d’os costes de producción, dende o Ministerio de Tejerina o que primó estió que a industria pague o pre que estime, y d’entre totz i metemos o que falte.
O problema, en realidat, no ye qui paga o queso, o problema ye muito mas complexo, porque a baixada de pres no ye que una sincusa ta deixar de comprar a leit a las chicotas ganaderías tradicionals, que dillá de producir leit, fixan población a o territorio y conservan l’ecosistema. Qué pasaría si de rapiconté o sector decidise deixar de comprar leit a todas as torres familiars d’a cornisa cantabrica? De qué vivirían ixes lugars? Pus ixo ye lo que ye pasando: dende a desaparición d’as condutas lacteas, a distribución prefiere comprar o producto a explotacions industrials de gran grandaria situadas en o sud peninsular, an no i hai pasto pero sí os cereals con os qual se fabrican os piensos d’os quals s’alimentan ixas vacas; y an, amás, concentran toda a producción en pocas macrotorres bien situadas y no han d’ir casa por casa ta replegar chicotas cantidatz. Muito mas comodo t’a distribución, pero un serio problema t’o medio rural.
Contino baixando por o muro de Facebook y me trobo unatra noticia: O sector lacteo anuncia l’encieto d’un ‘duro boicot’ a Lactalis. Millor no sigo leyendo, no vaiga a estar que m’entere de cosas que no debo y quan vaiga a encargar unas familiars m’arrepienta en recordar que o secreto no ye en a masa, o secreto ye en o queso.
Fillo d’as estrelas
Copla ganadera en l’anyo 2014 d’o XVII concurso de coplas en aragonés que organiza o Concello de Zaragoza.
Cuántas coplas cullirán
en o morral d’o pastor
que en os diyas de verano
camina baixo lo sol.
Cuántos suenios apedecaus
baixo as piedras de l’agüerro
cuántas remeranzas tristas
conchela a nieu de l’hibierno.
Fillo d’as estrelas ye
o pastor cuan pastorea
a él se lo miran os astros
él cosira a las ovellas.
L’unica patria que troba
ye o fumo d’as chamineras
que viellas falordias conta
en as nueis calients u fredas.
Por as sendas y por monts
él va esfendendo ista tierra
y con cada trango suyo
a biodiversidat empenta.
As suyas parolas son
as simients d’un mundo nuevo
simients d’as que ha de brotar
o nuestro esdevenidero.
Si disparixe o pastor
morirán istas montanyas
y en silencio con os arbres
morirá la nuestra fabla.
No quiero que disparixcan
flora y fauna en istas selvas
por ixo digo que entalto
a causa agroganadera.
Lucía López Marco
Quan as tradicions curan
Articlo publicau o 21 de chinero de 2016 en a sección La Braña d’Eldiario.es Cantabria.
A prencipios d’anyo, Marcos Pereda sucheriba en iste diario, como proposito ta iste 2016, que estasenos conservadors, y nos empentaba a conservar o nuestro patrimonio immaterial, a nuestra cultura, as parolas, os camins, os arbols… Yo he decidiu acceptar a suya invitación y mirar d’estar un poquet mas conservadera, y de vez que foi os quefers, compartir-los ta que mas chent pueda sumar-se-ie. Asinas que hue feré servir istas linias ta charrar de plantas, de tradicions y de cómo os sabers ancestrals pueden estar a nuestra salvación en un futuro.
Mientras sieglos, as conoixencias sobre remedios naturals s’han iu transmitindo de cheneración en cheneración, tenendo una gran influencia en a medicina moderna, que a lo largo d’o tiempo ha iu asimilando os sabers d’o campesinau. Manimenos, d’un tiempo a ista parte istas conoixencias han iu cayendo en l’ixuplido en beneficio d’as grans farmaceuticas, y tot y que a ciudadanía cada vez ye mas conscienciada sobre l’uso responsable d’os farmacos de sintesis, i hai muit pocos estudeos relacionaus con a materia.
Ye curiosa, a ignorancia que tenemos sobre os tresoros que tenemos arredol, y achugo a que a gran mayoría d’a población de Cantabria desconoixe que una planta tant conoixida por totz como a felguera, s’ha feito servir tradicionalment en ista tierra como alimentación t’o bestiar; que os ninos y ninas d’antes utilizaban o raquis d’as frondes u l’eixe d’a fuella ta chugar a toros y vacas; que s’emplegaba como aislant ta rellenar chergons, ta embolicar trunfas y que no se chelasen, u en os tellaus; u que con as frondes d’as felgueras se fabricaban escobas…
Unatra planta que nos resulta familiar y que manimenos desconoixemos ye a yedra, que s’emplegaba no solament como planta trepadera ta dar mas consistencia a las fronteras, sino que tamién se feban coronas con as suyas fuellas ta levar a os difuntos; con o suyo cocimiento se feba un enxuague que aliviaba o dolor de ruellos; y con olio, sabuco, cera y yedra se feba una pomada que s’aplicaba ta aliviar cremaduras, crepas d’a piel, sabanyons u hemorroides. Amás, a las vacas que albortaban se les daba de minchar ista planta, a os caballos capaus se les lavaba con o cocimiento d’as fuellas y a saliva producida de mascar as suyas fuellas s’aplicaba sobre os uellos d’as vacas con boira u cataratas; y, por si estase poco, a ropa negra se lavaba en o cocimiento de yedra ta sacar-le a color parda.
Si dos plantas albergan totz istos usos, qué pasaría si inventariasenos toda a sabiduría popular arredol d’as plantas que nos rodean? Por ixo, resulta intresant consultar libros como ‘Estudios etnobotánicos en Campoo‘, de Manuel Pardo de Santayana, u ‘Etnobotánica en Miera: El lexico, los usos de las plantas y la vida tradicional en las montañas de Cantabria‘, de Javier Herrera Rovira, y investigar sobre os usos que tradicionalment s’han dau a las plantas que i hai a o nuestro arredol.
Y una vez aplegaus con l’entusiasmo conservador, ir mas enta allá, y enzurizar a familiars, amigos, u a chent que trobemos en qualsiquier puesto a que nos charren d’os usos que conoixen d’as plantas, minerals, etc… Y no limitar-nos a replegar solo que os usos medicinals, porque sería una pena que se nos eslampasen atros, como os destinaus a l’alimentación y a curación d’o bestiar, que a día de hue, con l’empente d’a ganadería ecolochica, cobran mas importancia que no nunca en suposar una alternativa a os alimentos transchenicos y a os farmacos de sintesi. Igual que sería una pena deixar que se perdesen en l’ixuplido aquellas especies y variedatz locals destinadas a o consumo, verdaderas delicias que no podemos quedar-nos sin descubrir. D’atra man, replegando istos usos, contribuimos a conservar a tradición y a biodiversidat locals.
Asinas que capucemo-nos en ista sabiduría, transmitamos-la, y aduyemos a conservar iste tresoro que no ye solament parte d’a nuestra historia y d’a nuestra cultura, sino que tamién puede estar a clau que nos ubra as puertas d’o futuro. Porque quan haigamos abusau tanto d’os antibioticos que ya no tiengan efectos, u quan todas as simients sían propiedat de multinacionals, as tradicions pueden estar as que nos libren d’as malotías y d’a fambre. Y no, no me clamen hippie, clamen-me conservadera.
![[cml_meya_alt itz='1240']Midi d'Ossau (Imachen: Lucía López Marco)[/cml_meya_alt]](http://mallata.com/wp-content/uploads/2016/02/images-057-1-300x207.jpg)
![[cml_meya_alt itz='1236']Un pastor d'o Pirineo (Imachen: Enrique Satué)[/cml_meya_alt]](http://mallata.com/wp-content/uploads/2016/02/cabalero-300x297.jpg)
![[cml_meya_alt itz='1225']blogoteca1[/cml_meya_alt]](http://mallata.com/wp-content/uploads/2016/02/blogoteca1-1-300x273.bmp)
![[cml_meya_alt itz='1226']BLOGOTECA2[/cml_meya_alt]](http://mallata.com/wp-content/uploads/2016/02/blogoteca2-300x268.bmp)
![[cml_meya_alt itz='1227']emparo gustavo duch[/cml_meya_alt]](http://mallata.com/wp-content/uploads/2016/02/apoyo-gustavo-duch-300x232.bmp)
![[cml_meya_alt itz='1198']Chamán dukha preparándo un ritual en o norte de Mongolia. (Fuent: Wikipedia)[/cml_meya_alt]](http://mallata.com/wp-content/uploads/2016/02/chaman-300x201.jpg)
![[cml_meya_alt itz='1200']Yurta d'una familia nómada en Mongolia (Fuent: Pixabay)[/cml_meya_alt]](http://mallata.com/wp-content/uploads/2016/02/yurt-486866_960_720-300x155.jpg)