S.O.S. d’o sector lacteo

Articlo publicau en a Revista Soberanía Alimentaria nº23 (hibierno 2015). En iste enlaz se puede trobar l’articlo en castellano, aragonés, asturianu, galego, catalá y euskera.

En os zaguers tres decenios, o sector lacteo ha experimentau un intenso proceso d’achuste y transformación como respuesta a las politicas d’a Unión Europea, primero con a plegada d’as condutas y agora con a suya eliminación. O resultau ha estau a desaparición de multitut de ganaderías familiars, un incremento d’a grandaria y intensificación d’as vaquerías y l’adopción de nuevas formulas societarias. Cómo podemos abordar ista situación dende a sobiranía alimentaria? Nos capuzamos en iste tema ta empecipiar o debat entendendo-lo en toda a suya complexidat.

AS CONDUTAS LACTEAS Y O MERCAU INTERNACIONAL

Dica o pasau 1 d’abril, a Unión Europea establiba un limite maximo de litros de leit de vaca que cada Estau miembro podeba producir. O sistema de condutas prencipió l’1 de chinero de 1986, encara que a suyo implantación en Espanya se levó a cabo uns anyos mas tarde, y suposó a desaparición de milars de vaquerías, dau que, encara que o consumo en Espanya rondaba os 9 millons de toneladas, teneba asignau un volumen de producción de solo que 4,5 millons de toneladas, por o qual, podríanos dicir que se «obligó» a Espanya a importar a metat d’os lácteos que consumiba. O sistema de condutas levó a que as ganaderías que quereban creixer comprasen u logasen conduta d’atras ganaderías.

A chustificación ta eliminar as condutas por parte d’a UE ha estau a previsión que la demanda de lácteos a ran mundial s’incrementaría a un ritmo d’o 2 %, y as condutas se convertirían en un obstaculo t’o creiximiento d’as produccions en Europa. Manimenos, istas expectativas s’han visto truncadas en empecipiar a producir China a suya propia leit, cosa que fa dificil predicir as suyas futuras importacions, y con a decisión de Rusia de deixar de consumir leit europea con motivo d’o conflicto con Ucraína. Ista situación ha suposau una baixada de pres en orichen no solo que en Europa, sino tamién en atras zonas productoras como EE. UU., Nueva Zelanda u America Latina, que ha embrecau una baixada d’o pre d’o producto final t’o consumidor en buena parte d’o mundo. En o Estau espanyol ista caita d’o pre final ha estau minima en comparanza con a baixada de pres en orichen, ya que o pre en os establimientos de venda acumula una caita anual d’o 4,6 %, mientres que en orichen o descenso ye d’o 16,9 %.

Unatro elemento central ta entender a situación d’o sector en o nuestro territorio ye a distribución d’as ganancias. Mientres que en países como Canadá a producción se queda con un 54 % d’a marguin de beneficio, aquí as ganancias las reparten a distribución (que percibe entre un 60 % y un 90 %) y a industria. De traza que, finalment, qui ha produciu a leit no obtiene garra parte de dita marguin, ye mas, a ormino no se cubren nian os costes de producción.

A diferencia fundamental entre un modelo y unatro radica en a forma de tomar as decisions en cada Estau. En o caso de Canadá, i hai dos instrumentos esencials. A Comisión de Productos Lacteos d’o Canadá, ye una estructura central qualo obchectivo ye «ofrir a os productors eficients de leit y nata a posibilidat d’obtener una remuneración equitativa por o suyo treballo y as suyas inversions y guarenciar a os consumidors de productos lacteos una ofierta ininterrompida, suficient y de calidat». Ta ixo, existe en cada provincia una Chunta de Negociación de venda de leit componida por as ganaderías y o gubierno, quala competencia ye «a obridura y administración d’os continchents, a mancomunación d’os ingresos obtenius, a fixación de pres y o mantenimiento d’os rechistros de productors».

Istas Chuntas, an que a industria y a distribución tienen voz pero no voto, s’aseguran de cubrir os costes de producción, cosa por a quala no son necesarias as aduyas economicas. D’atra man, se mira que a leit sía consumida en a provincia d’orichen, con lo que ye mas facil que a producción s’adapte a la demanda y no calga buscar salida a un exceso de leit. Tamién ye important sinyalar que asinas s’empenta a economía d’a rechión y que en distribuir-se en circuitos cortos de comercialización no solament disminuyen os gastos por transporte, sino que tamién puede ofrir-se leit pasteurizada, de mayor calidat que a UHT, que ye a mas consumida en o Estau espanyol.

Mientres en Canadá s’aborda a regulación lactea con instrumentos estructurals, descentralizaus y con a participación central d’o sector productivo, en o Estau espanyol continamos funcionando a pur d’acuerdos puntuals seguntes cada situación. O pasau 23 de setiembre se sinyó en o Ministerio d’Agricultura, Alimentación y Meyo Ambient un alcuerdo lacteo que no estió emparau por todas dos organizacions agrarias mayoritarias, COAG y UPA, que represientan a o 70 % d’as ganaderías, pero sí por a industria y a distribución. Iste alcuerdo no incluye un pre minimo sobre a leit que guarencie cubrir os costes de producción, estimaus entre 34 y 38 centimos por litro de leit (de feito, o pasau mes d’octubre, o pre meyo estatal d’o litro de leit yera de 0,309 €, con que no s’aconsiguen os costes de producción). Fruto d’ixe alcuerdo lacteo se presienta un paquet d’aduyas de 20 millons d’euros, publicadas o 28 de setiembre en o BOE, destinadas a aquellas ganaderías que reciban menos de 0,285 € por cada litro. Tenendo en cuenta que son a industria y a distribución qui fixan os pres, en realidat l’aduya ye ta istas, que compran a pres por baixo de coste, y no t’as ganaderías.

A INDUSTRIA Y A DISTRIBUCIÓN VERSUS O MUNDO RURAL

Asinas que nos trobamos que, en os zaguers 30 anyos, o sector lacteo espanyol ha cambiau radicalment, pasando de tener capacidat ta producir toda a leit que consumiba a haber d’importar a metat d’os lacteos, desapareixendo d’ista forma multitut de vaquerías familiars. Amás, paradoxalment, a decisión actual d’eliminar as condutas ta que no i haiga limites de producción suposa un nuevo empentón a las torres intensivas, que mayoritariament buscan instalar-se en zonas cerealistas ta tener millor acceso a os piensos con os quals alimentan a os suyos animals.

Si a industria, por a suya parte, buscando a maximización d’os beneficios, tiende a centralizar encara mas as suyas compras en istas zonas de concentración de grans vaquerías, ta qué van a replegar-la en chicotas ganaderías d’as zonas tradicionalment productoras?

D’atra man, l’actividat ganadera tradicional ha estau siempre diversificada -se combinaba a producción de leit con l’hortal familiar y atras actividatz- mientres que en os zaguers anyos muitas vaquerías s’han tecnificau, aumentando y intensificando a producción a costa d’elevadas inversions en instalacions, maquinaria y conduta. O resultau ye una especialización productiva, convertir a producción de leit en a suya sola fuent d’ingresos. Alavez, agora que no viven que d’as vacas, qué pueden fer si ya no ye viable?

[cml_media_alt id='1131']santona-2[/cml_media_alt]

O feito que se sía favoreixendo una ganadería no ligada a la tierra y se sía acabando con un modelo tradicional a pur de pasto, implica no solament deixar de producir leit a menor coste, sino tamién de mayor calidat, pues a leit de vacas alimentadas con pastos y forraches tiene mayor conteniu d’acidos grasos insaturaus, que son mas beneficiosos t’a salut, y mas antioxidants. Ye dicir, ye una leit muito mas saludable, caracteristica que demanda o mercau, y mas sostenible dende l’anvista economica, social y meyoambiental. Isto ye especialment important si paramos cuenta que dende l’anyo 2000 o consumo de leit liquida en Espanya ha baixau un 30 %, prencipalment en beneficio d’as leitz vechetals, que son presentadas y percibidas como mas sanas.

Amás, a flora y a calidat d’o pasto varean seguntes a epoca de l’anyo, cosa que da a posibilidat d’ofrir una alta variedat de productos transformaus, prencipalment queso, d’una gran calidat tanto organoleptica como nutricional. En a medida que gana terreno a ganadería intensiva, os pastos, as praderas, y o paisache tal como lo conoixemos, irá desapareixendo, perdendo-se con ell a flora y a fauna locals y deixando d’estar un atractivo turistico.

Un d’os compromisos replegaus en l’alcuerdo lacteo ye a «promoción d’o consumo de lacteos espanyols». Pareixe una definición confusa y insuficient pues, como hemos visto, lo que tendremos en o mercau ye mas leit producida de forma intensiva a pur de pienso en buena parte componiu de soya transchenica, d’orichen brenca espanyol. Si realment se quiere incentivar o consumo y a economía locals, no s’habría d’achugar por aquellas vaquerías familiars que no solament producen leit de mayor calidat, sino que tamién cudian o paisache y fixan población en l’ixuplidau medio rural? No caldría primar que a industria pague un pre que cubra os costes de producción, dignificando ista actividat, frent a dar aduyas por o baixo pre que industria y distribución imposan? No será que o que quieren empentar son as vendas y os ingresos d’a zaguera parte d’a cadena enganyando a la población consumidora? Por qué no pensamos en politicas parellanas a las de Canadá an a parte productora ye en o centro d’as decisions?

Por si tot isto estase poco, con l’aprobación de l’Alcuerdo Transatlantico t’o Comercio y a Inversión entre os EE. UU. y a Unión Europea (TTIP), serán as grans granchas d’Oregón, con mas de 60 000 vacas alimentadas con piensos transchenicos y estimuladas con hormonas de creiximiento, as que ganarían o pulso a la nuestra producción.

Analisar cómo se ye abordando o sector lacteo en Europa ye un abanze de cómo s’irán abordando a resta de sectors agrarios. A tendencia ye globalizar cada vez mas o mercau de leit, empentando una ganadería con cada vez menos buenpasar animal, basada en materias primas kilometricas y con man d’obra barata, en cuenta d’achugar por una producción local, sostenible y que fixe población en as zonas rurals.

PASAU, PRESENT Y… FUTURO?

A ganadería tradicional ye una d’as actividatz que mas población fixa en o medio rural, pero tal como ye o panorama, quí va a querer incorporar-se? Si paramos cuenta en a falta de servicios, l’isolamiento a o que se sozmete a o mundo rural y as dificultatz ta encetar actividatz en o sector primario, ye normal que a día de hue solo que o 5 % d’as personas activas en l’agricultura y a ganadería sía menor de 35 anyos, y que un 33 % en tienga más de 65. Solament un 3,5 % de qui perciben a PAC tienen menos de 35 anyos.

O futuro d’a ganadería pasa por seguir aprofitando os recursos de l’entorno ta aconseguir no solament productos d’a maxima calidat, sino tamién a conservación d’un paisache ancestral que leva sieglos vivindo en harmonía gracias a la ganadería extensiva. A clau ye integrar un buen modelo productivo a chicota escala, diversificau y incorporar a transformación artesanal con a venda en circuitos cortos. Tot y que as administracions anteposan atros intréses a la sostenibilidad ecolochica y economica d’o nuestro medio rural, lo cierto ye que a ciudadanía cada vez ye mas conscienciada con una serie de valors relacionadas con o buenpasar animal, o medio ambient y a calidat d’os alimentos que consume.

Cal estar conscient que si hemos plegau dica aquí, ye en buena medida por a fuerza d’a gran industria y a suya influencia sobre as nuestras administracions. Cómo contrarrestamos ista poder? As movilizacions que istes meses s’han iu convocando por toda Europa contrimuestran que una articulación d’o sector productivo ye fundamental, sí, pero tamién en ye l’amanamiento d’iste t’a ciudadanía ta ganar a suya complicidat. Sin dubda, ye un tema que nos afecta independientment d’estar en o campo u en a ciudat.

Os cuernos d’a tudanca

Articlo publicau o 7 de chinero en a sección La Braña d’Eldiario.es Cantabria.

I habió un tiempo en o qual en os praus de Cantabria no i heba vacas pintas, sino unas vacas royas con quala leit se facioron os primers sobaos y quesadas pasiegas. Ixas vacas, popularment conoixidas como rojinas, encara que oficialment denominadas vacas pasiegas, s’encargoron en o sieglo XIX de satisfer a creixent demanda de leit en tot o Estau espanyol, de feito, as chents d’as Vals Pasiegas se desplazoron con as suyas vacas dica ciudatz como Madrit u Bilbao ta abastecer de lacteos a istas urbes.

Por desgracia, belún decidió que aquellas vacas rusticas no yeran prou productivas y fuoron cayendo en l’ixuplido mientres se substituiban por vacas frisonas, orichinarias d’Holanda y Alemanya y quala selección t’a producción de leit levaba avantalla a la pasiega.

Manimenos, aquellas vacas royas, quala ubre no podeba competir con a d’as pintas, levaba sieglos fendo-se-ie a Cantabria: a os suyos praus, a o suyo orache, a las suyas malotías, a la suya gastronomía… Y ye una autentica pena que a unica raza de raso adaptada ta aprofitar a o maximo os recursos naturals d’ista zona d’a planeta, sin necesidat de farmacos, ni de soya transchenica, se trobe hue en periglo d’extinción. De feito, cuesta creyer que no quede ya que una grancha que críe solament vacas pasiegas t’a producción de leit.

Ye una pena que siamos deixando desapareixer os recursos zoocheneticos cantabros, porque con ells se pierden tamién l’autentico queso de nata, os autenticos sobaos y l’autentica quesada. Si tenemos en cuenta que ye imposible trobar-los elaboraus con leit de vaca pasiega, que belún me diga qué queda de l’autentica gastronomía cántabra?

O problema no ye solament o desconoiximiento existent sobre a vaca pasiega, sino que, por desgracia, ye extensible a la vaca monchina, a o caballo d’o mesmo nombre, a la ovella carranzana, y a atras razas de caprino y equino que ni sisquiera son reconoixidas como tal dentro de Cantabria. Si preguntamos por a carrera a una persona qualsiquiera si conoixe bella raza autoctona nos charrará de seguras d’a vaca tudanca, a o que he de fer una confesión: cada vez que veigo un auto con un pegallo d’una vaca tudanca, bella cosa me fa mal dentro de yo.

Talment sía porque cada vez que lo veigo, bella cosa me recuerda que a vaca tudanca, en millor situación que no a suya chirmana a desconoixidisma vaca monchina, no sobrevivirá por salir en pegallos, ni porque faigamos camisetas con ella. No serán os cuernos os que guarencien a supervivencia d’a vaca tudanca, sino o consumo d’a suya carne. Pero tos puedo asegurar que a gran mayoría de chent que leva ixas pegatinas consume, inconscientment, carne de ternera y de porcino criada en intensivo, isto ye, alimentada con piensos transchenicos, en una nave cerrada de l’Aragón oriental u d’a Catalunya occidental, en muitos casos naixius en puestos tant leixans como Irlanda u Rumanía y de razas mica autoctonas, sino industrials, ye dicir, de razas seleccionadas ta engordar y engordar y atiborradas a antibioticos porque no son brenca adaptadas a las malotías d’o meyo en el qual viven.

Creigo que garra raza ye adaptada ta criar-se en una nave trancada, con decenas d’animals hacinaus y consumindo alimentos poco u brenca naturals, venius de l’atro costau de l’Atlantico, por ixo han de suministrar-les farmacos: ta que en cuenta de morir como animals, produzcan como maquinas.

Por ixo, si realment les preocupa o cambeo climatico, si quieren seguir desfrutando d’os verdes praus cantabros, y quieren contribuir a mantener a biodiversidat cautivada y a espontania, asinas como que perdure a cultura y a etnografía ligadas a ista tierra, por favor, faigan servir lana d’ovella carranzana, minchen carne de tudancas y monchinas y pidamos que belún faiga autenticos sobaos pasiegos. As razas autoctonas y o meyo en o qual viven no se salvarán por as subvencions, sino porque i haiga chent que saba valorar os productos que d’ellas provienen.

Una d’onsos

[cml_meya_alt itz='1105']Portiada d'o libro
Portiada d’o libro “El Pirineo contado” d’Enrique Satué

Iste texto perteneixe a o libro “El Pirineo contau”, d’Enrique Satué y publicau por Prames.

Amás de dicir que de l’onso s’ha feito un mito y una leyenda, poco mas cal adhibir. Mientres parte d’os habitants yeran con o bestiar en Tierra Baixa, a l’amparo d’as chamineras ennegridas y resplandecients, ancianos, mullers y ninos agrandioron, terchiversoron y transmitioron en cerrau rolde pedagochico tradicions que, muitas veces, yeran d’un orichen muit remoto.

A historia oral de l’onso no eslampa a istas pautas y si belún me pedise un eixemplo, yo le contaría siempre “A caza de l’onso de Yesero”.

No ye extranyo que ista leyenda se chestase en ista localidat, que a os pietz d’a gran osera de Tendenyera, dio buenos cazadors de plantigraus.

A fiera desapareixió d’os suyos monts a zaguers d’o sieglo XIX, y procedent d’a siguient centuria he replegau prou información sobre trobadas con aquella. A nuestra leyenda la he replegada tamién amán de Yesero, en Biescas (pareixidas se rechistran en tot l’ambito troncal indoeuropeo). En ista zaguera localidat se charra d’un grupo de cazadors d’a villa que levaban a un magnifico tirador d’o primer lugar que, cómo no, encaixando etnocentrismo, quedaría ridiculizau por l’onso. Allí precisament ya i heba “charrau a o escuchete” l’onso a un de Casa Usla, pues le’n rancó; y ye que as leyendas, quan se creyan, colean por tot arreu…

De qualsiquier traza, a tradición asocia con mayor insistencia a historia a Antón Samper y Ramón de Chacón, viellos amigos unius por as artes d’un rudo oficio (Saturnino Salvador Pardo, naixiu de Yésero en 1902).

[cml_meya_alt itz='1106']Vista de Yésero (Foto: Wikipedia)[/cml_meya_alt]
Vista de Yésero (Foto: Wikipedia)

O Yesero d’o sieglo XIX yera una polida aldeya rodiada de tuquetas, en l’interfluvio Galligo-Ara. Dende o lugar, a Sierra de Tendenyera, con as suyas selvas y cheleras, pareixeba que en qualsiquier momento podese desplomar-se y cayer sobre ell. A verdat ye que causaba respecto, maxime tenendo en cuenta que dende aquells chelos baixaba o Barranco de l’Infierno. Teneba trenta y seis casas, con una beroya escuela porticada, an no faltaba o detalle d’o reloch solar. A suya ilesia yera dedicada a Santo Saturnino y amás teneba dos ermitas: a d’a Virchen d’as Nieus que, cómo no, se miraba a Tendenyera, y a de Santo Chulián. Contaba con muit buenas chents, como encara succede hue. Parcas, prudents, reservadas; con “corazón de tieda”, como diz un amigo mayestro que exerció y s’enamoró en a suya choventut por ixes paraches. D’ixa cofradía yeran os nuestros Antón y Ramón, encara que masiau optimistas y confiaus; en ixo sí que no yeran autenticos montanyeses. Una nueit de sanmiguelada os nuestros amigos se chuntoron en a tabierna a chitar plans. Corrió o buen vin, tamién a cecina y más que más, se i charró muito, masiau… Mas que no planiar estratechias de caza, lo que se fació estió espelellar a l’onso antes de cazar-lo. Tot lo consumiu quedaría a cuenta d’o pelello que a l’atro’l día iban a cazar. Salioron de nueitz y en dos horas plegoron a las cercanías d’o Paso de l’Onso. Manimenos, pareixe que l’animal s’abanzó. L’ixafiego, os tragos y o creyer que o treballo ya yera feito, impidió que blincase l’adrenalina y que se movilizasen os refleixos. Dimpués de dubdar, Ramón encertó en encaramar-se a un abet. No lo fació asinas Antonio, que luego estió debaixo d’a tripa de l’onso. Enduró, sin alentar, zarandeus y mil perrerías que fació con ell o bicho, dica que iste se quedó convenciu d’a suya muerte. Solament quan l’onso habió marchau s’atrevió a descender Ramón. Quan plegó chunto a o socio s’acochó y le dició: “Ascuita, Antonio, qué t’iciba l’onso al escuchete?”. Antonio encara en tierra, sacudindo-se a ropa y emparando os vuelcos d’o corazón, bien le podió dicir lo d’a falordia de l’onso de Samaniego: “Aparta a tuya amistat d’a persona/ que si te veye en risgo t’abandona”.

[cml_meya_alt itz='1108']onso3[/cml_meya_alt]

Manimenos, mas pragmatico, alavez sí fendo gala a la suya condición de montanyés, cambeó ixo por: “Na mocé. Que a piel, antes de cazata en cal espellejata”. O que no veniba a dicir unatra cosa que “no faigas cuentas, montanyés, que te saldrán d’o revés”, u, dito d’unatro modo, que no vendas o pelello de l’onso antes de cazar-lo.

Afortunadament o Pireneu no solament tiene toponimos, historias, leyendas y mitos de l’onso ya que encara i sobreviven ueito plantigraus. Chusto ye, pues, que se compensen os procesos aniquiladors d’o pasau. O Pirineu deixará de clamar-se asinas si desapareixe l’onso. Quan plegue ixe día -Dios no lo quiera- a chisla habrá encaramullau o veire y prencipiará a inflexión definitiva d’istas montanyas: ni i habrá leyendas, ni chents que las saban, ni animals, como l’onso, que las orichinen. Ta par d’alavez, recordar o mensache decimononico de l’indio Sealth a os escolars será exercicio de puro cinismo:

“(…) Isto sabemos: a tierra no perteneixe a l’hombre; l’hombre perteneixe a la tierra. Isto sabemos. Tot va enlazau, como a sangre que une a una familia. Tot va enlazau. Tot o que ocurra a la tierra le ocurrirá a os fillos d’a tierra. L’hombre no teixió a trama d’a vida; ell ye solament un filo. O que fa a trama le’n fa a ell mesmo. (…)”

Qué verde yera la mía val

Articlo publicau o 24 d’aviento de 2015 en Eldiario.es Cantabria

“Pero, cómo han puesto fer isto?, con lo verde que yera la mía val y agora mira-te-la! No i queda brenca! Quí ha feito isto? Por qué?”, se pregunta dende o desconsuelo, a indignación y a incomprensión qui s’ha criau feliz en un patrimonio que recibió gracias a que os suyos debantpasaus, y os debantpasaus d’os debantpasaus que ya lo recibioron d’os suyos debantpasaus, decidioron cudiar y conservar, porque, encara que dengún no les heba explicau a fotosintesi, ni a simbiosis que practican qualques especies, os suyos debantpasaus sabeban bella cosa que han ixuplidau os suyos contemporanios: que a tierra no ye de dengún encara que tienga duenyo, y que cal cudiar-la, respectar-la y escuitar-la ta que as siguients cheneracions puedan seguir obtenendo alimento y oxicheno d’ella.

No entiende cosa, pero ye que no tiene entendimiento. Cómo puede belún cremar l’entorno de Los Tojos en a impresionant Val de Cabuerniga t’acabar con toda a vida que i habita? Cómo puede belún anteposar os suyos intréses a o bien d’as cheneracions futuras?

Dende o sabado pasau a Cornisa Cantabrica ye ardendo. Quasi cinquanta focos expandiban o virus d’o fuego y o fumo por as verdes vals cantabras. Y no, ni estioron casuals, ni bienintencionaus, como tampoco no i hai prous apelativos ta qui los causoron. A dubda ye qué ferán agora: Plantar eucaliptos?, devantar construccions innecesarias? Y dillá d’ixo, qué se ferá ta privar-lo?

O pasau verano s’aprebó a polemica Lei de Monts que permite construir sobre terreno incendiado. Si ixa lei nunca s’hese aprebau, probablement, Cantabria y Asturias no serían infectadas por o fuego. Pero rai, porque nos i feremos a la color negra tizón y nos ixuplidaremos. De feito, belún recuerda ya quí aprebó ixa lei y quí ha ganau as eslecions en pleno incendio? Os propios meyos de comunicación yeran mas pendients d’informar sobre cómo iba vestiu Pedro Sánchez a la hora de votar que de cómo abanzaba o fuego.

Hue a mayoría d’a chent dedicará o día a desfrutar d’a suya familia, atros no podrán porque les n’ha levau o fuego, como o piloto que falleció ahiere en Asturias safocando un incendio. Uns pocos serán con a uellada fixa en o mont, veyendo negro o suyo pasau y o suyo futuro, entre que os culpables s’implen a pocha con uns billetes que, amás de no dar-les a felicidat, aspero que les deixen sin suenyos, porque, como diz a mía amiga Marta, “no bi ha parolas… no bi’n ha”, con o verde que yera a mía val…

Qué mincharemos alavez?

Fa tres anyos, en istas mesmas calendatas d’aviento, yo me trobaba descubrindo os machicos lagos bolivianos, perdius amán d’un desierto de sal y ficaus en augua por cientos y cientos de flamencos y cientos y cientos de peces, amás de visitaus por tantas atras especies d’aus y por rabanyos de vicuñas.

Yo heba estau antes en a chungla, en ixe immenso universo de vida, an m’amané a las luitas contra a carretera que o gubierno boliviano planiaba construir a traviés de Territorio Indichena Parque Nacional Isiboro Securé (TIPNIS) y que suposaba arrasar con millons d’hectarias de chungla. Al plegar a Uyuni, o desierto blanco, las menazas yeran atras, prencipalment a instalación de multinacionals con l’obchectivo d’esclatar o litio d’a zona, a causa d’a elevada demanda internacional de baterías d’iste mineral t’a fabricación de mobils, autos electricos… O que suposa, amás d’a destrucción d’un ecosistema solo en o mundo, a desaparición d’a economía local, basada en l’agricultura y a obtención de sale ta consumo.

Iste cabo de semana prencipié a veyer que amigos bolivianos compartiban en os suyos perfils de facebook una nueva desgracia ambiental. Hue, ya yeran masiaus: o que a o prencipio pareixeba una remor, ya yera una verdat plena de dolor. a semana pasada amaneixió seco o lago Poopó, o segundo mas gran de Bolivia dimpués d’o lago Titicaca. Iste lago, que situau a 3686 msnm yera o segundo a mayor altitut de Sudamérica, teneba unas dimensiones de 84 km de largo por 55 km d’amplo y un aria de 2337 km². Yera situau en o departamento d’Oruro (Bolivia) y os ríos Desaguadero y Márquez vertían as suyas auguas en ell.

[cml_meya_alt itz='1069']Imachen d'o lago Poopó, hue seco, en 1991 (Fuent: Wikipedia)[/cml_meya_alt]
Imachen d’o lago Poopó, hue seco, en 1991 (Fuent: Wikipedia)

Ya l’anyo pasau, en noviembre de 2014, os habitants d’a zona denuncioron a muerte de cientos de peces en o lago Poopó a causa d’a contaminación minera y pediban aduya porque amás de quedar sin poder practicar la pesca, se concheló a suya siembra de quinua y a falta de totora (planta aquatica tipica d’a zona) con el qual fabricaban artesanía, provocó que se quedasen sin os suyos solos meyos de subsistencia. Ista situación obligó a emigrar a unas 70 familias d’a zona.

O pasau sabado 12 d’aviento, l’autoridat d’o puesto, Valerio Rojas, de conchunta con miembros d’o Centro Ecolochico de Lugars Andinos (CEPA) y o periodico local a Patria, sobrevolaron a zona ta comprobar o grau de desertificación d’o lago, incluiu en a lista Ramsar d’humedales d’importancia internacional. Seguntes publicaba o diario a Patria “l’augua que circundaba a dita superficie terrestre s’evaporó y tot ixe territorio s’amuestra como un gran desierto?. O panorama ye desolador: an antes se trobaba la marguina d’o lago s’observan encara as embarcacions, incrustadas en a tierra, y o que antes yera un lago pleno de vida, agora ye un desierto an s’amuntonan peces y aus muertas. a chent d’a zona ha informau que o lago s’ha secado en menos de dos meses, pus dica setiembre encara i heba augua, y que s’informó a las autoridatz pero que “no facioron caso”.

Vivimos en una planeta finita, el recursos del qual son limitaus, y habríanos de comprender que a sobreexplotación d’os mesmos ye accelerando o calentamiento global y que as conseqüencias son irreversibles. Hemos d’aprender a escuitar a la Tierra y a producir de forma sostenible d’alcuerdo a las nuestras necesidatz, porque sino acabaremos secando totz os lagos y deforestando todas as chunglas y… qué mincharemos alavez?

Que i plega o lupo!

Articlo publicau o 10 d’aviento de 2015 en El diario.es Cantabria.

Una vez un ganadero d’a Vall de Boí (Lérida) me contó que l’heban convidau a un debat d’a televisión catalana sobre a reintroducción de l’onso. En un momento dau ell dició: “Queretz onso en os Pireneus? Pus yo tiburón blanco en a Barceloneta”.

Reconoixco que siempre he esfendiu a biodiversidat, porque no entiendo a cadena si falta un d’os eslabons, y, por tanto, esfiendo a reintroducción (bien feita) de l’onso y a presencia d’atras especies de fauna salvache como lo lupo. Pero tamién he de confesar que aquell charrazo, fa ya quantos anyos, m’ubrió os uellos y me fació veyer que i hai atros factors que afectan a ixa parella en eterna crisi que forman a ganadería y a fauna salvachina.

Advierto ya, dende o prencipio, que no tiengo una formula machica que solucione o problema. No la tiengo yo, ni creigo que la tienga dengún, pero sí considero que hemos d’estar conscients que as cosas no son blancas ni negras, y que cal saber quitar-le partiu a o griso.

A verdat ye que ta una parte d’a sociedat, que a ormino no vive en o meyo rural, a fauna salvache resulta un atractivo, mientres que gran parte d’a chent que se dedica a la ganadería veye a l’onso, a o lupo, y mesmo agora tamién a os buitres, como un periglo. Ye verdat, que a presencia d’istas especies causa baixas a o bestiar y que as indemnizacions no compensan, porque una cantidat economica nunca no compensa quan se tracta de substituir a animals que ya yeran criaus y acostumbraus.

Manimenos, tamién ye verdat que os pastors siempre han conviviu con a fauna silvestre y han buscau ferramientas ta protecher-se d’ella. Me lo diciba, poco tiempo dimpués d’aquella charrada con o mesache d’os onsos y os tiburons blancos, unatro ganadero, prou mayor, ista vez d’o Pireneu Aragonés, que aseguraba que o problema no yera l’onso, sino l’haber perdiu o costumbre d’estar con os animals en puerto, en cuenta de deixar-los solencos, de tener mostins que esfendesen a o rabanyo…

Os lupos enristen a o bestiar, sí. Pero tamién aduyan a regular as poblacions d’atras especies de l’ecosistema, y, en regular a istas, reducen a incidencia de bellas malotías d’as qualas ditas especies son reservorios y que afectan a la ganadería como, por eixemplo, a tuberculosis. A fauna salvachina ye astí, a cosa ye, ya que i ye, por qué no quitar beneficio d’ella?

[cml_meya_alt itz='1061']PE_DESCAOUS_1[/cml_meya_alt]

Ye o caso d’o queso Pé Descaous (Piet descalzo, nombre con o qual s’apoda a l’onso en a zona de Béarn), d’o Pirineo Francés, caracteristico porque leva sellau un macelo d’onso. A iniciativa de comercializar iste queso naixió d’a union d’un grupo de ganaders (Les Bergers du Haut Béarn), una asociación d’esfensa de l’onso pardo (FIEP Groupe Ours Pyrénées) y a ONG conservacionista WWF Francia, con l’obchectivo de lanzar o mensache de que “si desapareixen os pastors, desapareixerá l’onso”.

Y o mensache cala entre turistas y locals, que compran o queso porque comprenden que protecher a l’onso ye protecher a biodiversidat d’a zona, ya que l’onso ye una “especie batiauguas”, isto ye, en protecher-la, se proteche de forma indirecta a muitas atras especies que forman parte d’o suyo habitat, y por tanto, se conserva ixe paisache; y que ta conservar a l’onso y a o paisache, amenesten debant de tot mantener a ganadería.

A presencia d’o lupo ye resultando polemica no solo que en Cantabria, sino tamién en Castiella y Leyón y Galicia. Manimenos, entre tanta batida amaneixen experiencias positivas como la d’a ganadería ecolochica gallega Casa Grande Xanceda, an que decidioron meter fin a las enrestidas d’o lupo con somers y mostins, dau que os somers detectan a presencia d’istes y meten en alerta a os mostins, que protechen a o bestiar.

En ista torre transforman ells mesmos a suya leit en queso y yogurs, y fan servir como reclamo publicitario a suya esfensa en a protección d’o meyo ambient por meyo d’iniciativas como conservar una especie en periglo d’extinción, como o somero, una raza tamién en periglo, como ye o mostín, y o saber convivir con o lupo, tres razons que convencen a os suyos clients, caracterizaus, mas que mas, por estar concienciaus con a ecolochía.

Por tanto, ye necesario que a sociedat urbana escuite a la rural y s’amane a os espantos d’ista ent’a fauna silvestre. Pero tamién ye necesario entender que esfender a figura d’o lupo ye esfender a o ganadero, a tantas atras especies y un paisache. En un sistema que esfiende cada vez mas a ganadería intensiva, ye crucial saber quitar-le o maximo partiu a o meyo y entender que a fauna ye o millor marketing.

Tamién ye necesario mantener as aduyas a la ganadería, pero a cambeo de protección y vichilancia d’os rabanyos, amás de empentar a ran oficial a valorización d’aquells productos elaboraus en zonas con presencia d’especies de fauna salvachina, trucando lo ficacio d’a población sobre a importancia d’emparar bellas actividatz socioeconomicas ta conservar o paisache local.

En resumen, fuigamos d’o negro, estando conscients de que mica no ye blanco, pero quitando o maximo partiu a o griso ta que quan i plegue o lupo, en cuentas de pretar a correr, tiengamos una sincusa ta continar.

Divulgacion scientifica y alimentos ecolochicos: digamos a verdat

A demanda d’alimentos ecolochicos sigue creixendo un anyo par d’atro en Espanya dende fa mas de 20 anyos, a partir d’a producción agraria ecolochica ofrindo quantos beneficios ambientals y t’a salut, comprebaus a traviés d’estudeos realizaus con prou rigor scientifica. Manimenos, istes aspectos no s’han estendillau adequadament entre a ciudadanía, que no plega a os rans de consumo de países d’o suyo arredol. Amás, con freqüencia amaneixen en os meyos informacions que qustionan ixas averiguacions scientificas, basadas en afirmacions especulativas no contrastadas, que se difunden rapida y facilment por os retz socials y os meyos de comunicación (periodismo sensacionalista), con a intención de persuadir a la chent consumidora de consumir-lo y creyar un estau d’opinión contrario a os alimentos ecolochicos, en enfatizar que no i hai diferencias entre iste metodo y o convencional provocando grans perdas en o sector de l’agricultura ecolochica. Ye lechitimo actuar d’ixa traza?; s’ha d’acazar ista conducta?; cómo cal transmitir a verdat a os consumidors?; cómo podemos divulgar a verdat a la ciudadanía?, qué puede fer un operador ecolochico en ista situación?. Istas son qualques preguntas que s’abordarán en a chornada “Divulgación scientifica y alimentos ecolochicos: digamos a verdat” que se celebrará o viernes 11 d’aviento en o Salón d’Actos d’a Escuela Tecnica Superior d’Incheniería Agronómica y d’o Meyo Natural d’a Universidat Politecnica de Valencia.

Os obchectivos d’a trobada son difundir os beneficios nutricionals y t’a salut d’os alimentos ecolochicos, divulgar as avantallas ambientals d’a producción ecolochica d’alimentos y empentar o periodismo de divulgación basau en evidencias scientificas.

A inscripción puede fer-se a traviés d’a pachina www.agroecologia.net

Programa:

09h15 Bienvenida
09h30 O periodismo de divulgación scientifica. C Navia, Presidenta de l’Asociación de Periodistas d’información ambiental (APIA).
10h00 a calidat d’os alimentos ecolochicos: beneficios nutricionals. MD Raigón, Presidenta d’a Sociedat Espanyola d’Agricultura Ecolochica (SEAE).
10h30 Impactos ambientals de l’agricultura ecolochica. A Cerdà (UV), (pc).
11h00 Alimentos ecolochicos y salut. Medico (pc).
11h30 Desayuno (ecolochico) – Debat. Mod.: Representant CAECV. Convidaus: Repr. Villareal CF (pc), R Baptista (tenista), J Valenzuela (APIA), JA Rico (agricultor ecolochico), V Sanz (agricultor ecolochico), C Martínez (Asoc. consumidors Vland Solaris), P Aizpuru (Ecorganic).
13h00 Fin

Imos a plantar as urnias

Plataforma Rural organiza una marcha o proximo 3 d’aviento de 10 a 14 h. en a Carrera Claudio Moyano, amán d’o Ministerio d’Agricultura, Alimentación y Medioambiente, ta presentar propuestas arredol d’un mundo rural vivo y por a sobiranía alimentaria en días previos a l’encieto d’a campanya electoral.

L’obchectivo ye visibilizar o meyo rural y compartir con a ciudadanía urbana, os problemas, as luitas, y as propuestas d’o mundo rural, asinas como remerar que istas aspiracions y demandas son igualment d’importants ta toda la sociedat. Tamién quieren recordar a os politicos que as personas que viven en os lugars suposan o 20% d’a población que ocupa o 20% d’o territorio, y que tienen propuestas ta un nuevo modelo de meyo rural.

PROGRAMA

10:00 h Acullida a las personas y entidatz participants.

11:00 h Rueda de prensa en a quala se darán a conoixer as proposas

12:00 h Rufierta con os partius politicos convidaus que acudan

14:00 h Zarre de l’acto

A lo largo d’a chornada, s’irán replegando sinyaturas d’os asistents que quieran emparar as propuestas de Plataforma Rural. Se puede descargar o Manifiesto por un programa politico en esfensa d’o mundo rural vivo y a sobiranía alimentaria en iste enlace.

Puetz sinyar online u descargar a fuella de sinyaturas t’arroclar mas refirmes en o tuyo lugar u comarca y posteriorment ninviar-las a l’adreza postal: Maria d’o Mar Martín CODINSE. C/ Eras 28. 41551. Campo de San Pedro. Segovia.