Sobrarbe Autoctono y Sostenible

Sobrarbe ye una comarca situada en o Pireneu Aragonés, an que a ganadería extensiva ha teniu siempre una gran importancia tanto dende l’anvista economica, como en a configuración y mantenimiento de l’ecosistema. Manimenos, a producción industrial de carne, ye metendo en periglo ista actividat milenaria, y, de seguir asinas, a economía local y l’entorno, podrían veyer-se menazaus. Ta privar que isto succeda, y ta incentivar o consumo de carne local, l’Asociación Aragonesa de Criadores de Ganado Vacuno Pirenaico (ASAPI), a Fundación para la Conservación del Quebrantahuesos (FCQ), a Facultat d’Albeiteria d’a Universidat de Zaragoza, o Concello de L’Aínsa-Sobrarbe y l’Asociación Empresarial Turistica de Sobrarbe, participan en o prochecto “Sobrarbe Autoctono y Sostenible”, aprebau en o marco d’o Programa de Desembolique Rural (PDR) ta Aragón 2014-2020 y dotau con 60.000 €.

Os obchectivos d’o prochecto “Sobrarbe Autoctono y Sostenible” son a promoción y difusión d’o concepto d’a carne “de km zero” en os colechios, instituto, asociacions de consumidors, centros de promoción turistica, carnicerías, locals dedicaus a restauración; a realización d’un curso de formación sobre despiece y nuevos cortes y nuevas presentacions; concurso y promoción de recetas (locals y provenients d’atros puestos) aplicables a la carne de vacuno; caracterización d’a carne de vacuno pirinenco d’o Sobrarbe; estudeo comparativo con atras carnes; promoción d’o matadero comarcal; desembolique d’un carné asociau a o consumo de carne de vacuno local en restauración; empentar o comedero d’aus necrofagas de L’Ainsa-Sobrarbe; evaluar a sostenibilidat integral (economica, social y medioambiental) d’as explotacions de vacuno de raza Pirinenca localizadas dentro de Sobrarbe; analisar as actitutz u opinions d’os diferents achents d’a cadena de valor local de carne de vacuno Pirenaica, dende o productor dica o consumidor, sobre l’acabau de terneros y a producción de carne.

Ta conoixer mas sobre iste prochecto, no te pierdas o reportaje sobre aus rapaces que emitioron en Tempero, programa d’Aragón Tv.

Sorteu de tres variedatz d’Hidromiel Rasmia

Quiers levar-te ista caixa con tres variedatz d’hidromiel? Participa en iste sorteu y podrán estar tuyas. Solo cal que sigas totz istos trangos 😉
1- Dar “Me fa goyo” en as pachinas de Facebook d’Hidromiel Rasmia y Mallata.com si encara no lo has feito
2- Comentar o post sobre o sorteu publicau en a pachina de Facebook de Mallata.com proposando un nombre pa l’abella reyna d’a zaguer arna que han incorporau en Hidromiel Rasmia.
3- Sinyala que te fa goyo iste post y comparte-lo.
O proximo 24 de febrero sabremos qui ha ganau. ¡Muita suerte!

Tuberculosi y medio rural

Talment, si vives en a ciudat, u, encara que vivas en un lugar, si no tiens contacto con o mundo ganadero, no sabas que i hai una bacteria que ye metendo en risque a o medio rural. Ye a Mycobacterium bovis (M. bovis), mas conoixida como tuberculosi bovina, un bacilo estreitament emparentado con M. tuberculosis y con M. avium, responsables d’as tuberculosis humana y aviar respectivament.

Iste chermen ha existiu siempre y o suyo hospedador prencipal ye o bestiar vacuno, encara que ixo no significa que solament se trobe en vacas, sino que tamién ha estau aislau en humans, ovellas, crabas, caballos, cerdos, chabalins, ciervos, cans, gatos, rabosas, nurias, taixons, furons, ratas, esquiruelos, loiras, liebres, taboneros y gatos cervals d’entre atros. Isto ye, no solo afecta que a o bestiar, tamién a os animals salvaches.

Si ha existiu siempre, te preguntarás porqué ye metendo agora en periglo a o medio rural. A razón ye que entre os zaguers anyos se son producindo mas casos d’animals de grancha que dan positivo a la preba Pa detectar a tuberculosi bovina, y o motivo prencipal ye l’aumento d’a población de fauna salvachina. Cada vez i hai menos chent en o medio rural y tamién menos cazadors, ye dicir, que a fauna salvachina cada vez tiene menos “depredadors” que regulen a población, practica que s’ha desembolicau entre sieglos, y en haber menos chent en o medio rural, tienen mas territorio disponible. O problema ye que en haber mas población de fauna salvachina, ye mas dificil t’os animals trobar alimento, cosa por a quala s’amanan mas a las torres y a las zonas an se troba o bestiar. Ye cierto que a ganadería extensiva y a fauna salvachina siempre han interactuau, pero ye agora, a causa d’iste aumento demografico d’os animals salvaches, quan mas se son amanando os zaguers a os primers.

A tuberculosi bovina se controla en todas as ganaderías realizando una preba individual a cada animal. En Espanya, seguntes o programa nacional de saniamiento ganadero, s’exiche o sacrificio de l’animal que haiga dau positivo en as analises de tuberculosis. Manimenos, no se fan prebas, por razons obvias, a la fauna salvachina, asinas que encara que una torre sía libre d’a bacteria, o contacto con os animals salvaches puede producir que a malotía amaneixca en una ganadería sana. A vía prencipal d’infección ye a respiratoria, ye dicir, a alentar as goticulas infectadas que un animal enfermo ha expulsau. Un animal enfermo, puede propagar a bacteria a traviés d’exudaus provenients de lesions especificas (como abscesos, fistulas u ulceras), y tamién a traviés d’as feces, secreciones nasals, leit, orina, sangre, secreción vachinal y esperma. Por o que un solo individuo puede aplegar a muitos.

Una vez entendiu o funcionamiento de Mycobacterium bovis, querrás saber cómo ye metendo en periglo a os nuestros lugars. A ganadería extensiva ye l’actividat que mas población fixa en o medio rural, ya que requiere de belún que sía de contino pendient d’os animals, pos istes, como os humans, amenesten minchar y beber totz os dias, y amás, s’enferman, paren… asinas que amenesten de minimo una persona que les cudie. A ganadería intensiva tamién fixa población, solo que en estar tot muito mas automatizau, s’ameneste de menos man d’obra. Seguntes qualques estudeos, por cada emplego que creya a ganadería intensiva, se’n destruyen tres. Atras actividatz desembolicadas en o medio rural como l’agricultura, tamién fixan muita población, manimenos, en no amenester d’ixe ficacio permanent, cada vez i hai mas chent que se dedica a l’agricultura que vive en ciudatz u lugars grans en cuenta d’en a localidat an se troban as tierras suyas. O turismo, que tamién ye una d’as prencipals fuents economicas d’o medio rural, gosa chenerar emplego en epocas muit concretas, asinas que en finalizar a temporada, a chent torna t’as ciudatz. D’atra man, o saniamiento ganadero ye levando a o sacrificio a rabanyos enters por dar positivo a M. bovis, con o que muitas familias se son quedando sin o suyo medio de vida. Si a ganadería extensiva, como s’ha comentau, ye a que fixa población en o medio rural, y, amás, proporciona importants servicios ecosistemicos, si se sacrifican rabanyos enters por a presencia d’animals positivos a T. bovis, alavez, quí quedará en os lugars? Y, si obligan a desapareixer a os productors d’alimentos, alavez, qué mincharemos?.

O pasau viernes, Nel Cañedo Saavedra, ganadero asturiano, publicaba en o suyo perfil de facebook o video que compartimos en iste post. Una gravación plena de razón y de rabia. D’a rabia que produz o saber que son destruindo a profesión mas bonica que existe, a de pastor, una d’as mas antigas y, sin dubda, a que mas ha feito ta moldear os ecosistemas que nos rodean, asinas como en a transmisión d’a cultura popular; a rabia que produz saber que son acabando con o medio rural, con tot o que suposa.

Otru atropellu más. ( En sofitu de Fidel, ganaderu de Cabuérniga, ultraxáu pola administración)

Publicado por Nel Cañedo Saavedra en Viernes, 10 de febrero de 2017

La ovella que pare en febrero, ni ovella, ni corder

Ista mazada ye una d’as qualas amaneixen replegadas en o libro “Refranes ganaderos Altoaragoneses” de José Damián Dieste Arbués, y estió recopilada en Abay (comarca d’a Chacetania, Uesca). Atras mazadas similars que tamién amaneixen en o libro de Dieste son: Febrero, mala ovella y mal cordero, anotada en Larrés (Alto Galligo, Uesca) y si no por chinero y febrero, qualsiquiera sería ganadero, de Rodellar (Somontano de Balbastro, Uesca).

Sin dubda os tres fan referencia a la estación mas dura ta l’actividat pecuaria, l’hibierno. A falta de pastos y a mala calidat d’os pocos que se troban en ista epoca de l’anyo, fan que a ovella parida no tienga tasament leit pa amamantar a la suya cría, asinas que, si as pocas enerchías que obtiene de l’alimentación las destina pa la producción d’ixa poca leit, succede que ni a ovella tiene prou fuerza pa salir ella entabant, ni con a poca cantidat de leit que da puede alimentar a o cordero. Por ista razón, a sabiduría pastoril montanyesa advierte de mirar d’agrupar as paricions en primavera, quan o pasto ye muito mas abundant y rico en nutrients, y se puede guarenciar o que as ovellas podesen producir prou leit pa que os corderos salisen entabant. Actualment, dau o baixo pre que os productors obtienen por o cordero, a mayoría d’as ganaderías ovinas no pueden conformar-se con un solo parto a l’anyo, asinas que se planifican pa tener tres partos en dos anyos u cinco partos en tres anyos. Isto suposa un mayor gasto en l’alimentación pa quitar entabant a las ovellas y os corderos d’a parición d’hibierno (cubiertas d’agosto-setiembre, quan os días ya son mas curtos), y obliga a aduyar a inducir o estro a las ovellas que se quieren cubrir de primavera, quan os días son mas largos, y que parirán ta comienzos de l’agüerro.

Sobre a mazada si no por chinero y febrero, qualsiquiera sería ganadero, indica no solament a dureza por a qual pasan os animals que paren en ixa epoca, sino o rabanyo en cheneral, y, en conseqüencia, o pastor. A falta d’alimento obliga a fer un mayor gasto en alimentación y a guardar forraxe y heno p’a estación hibernal. En ista epoca, os animals son estabulaus a mayor parte d’o tiempo, asinas que ye mas facil que contraigan malotías respiratorias y/u dichestivas, con o que a persona encargada d’a ganadería, ha d’invertir mas tiempo en cudiar d’o bestiar.

Si conoixes bella mazada ganadera relacionada con o mes de febrero u con l’hibierno, puetz compartir-lo en comentarios 😉

Un nuevo prochecto dinamizará as iniciativas alimentarias locals y sostenibles en o Pireneu y Somontano Aragonés

O prochecto “Dinamización d’iniciativas alimentarias locals y sostenibles en o Pirieneu y Somontano Aragonés” ha estau un d’os nueu seleccionaus por a Fundación Daniel y Nina Carasso con a finalidat de chenerar alianzas ta un mundo rural sostenible que cudie tanto a las personas como a l’entorno. O prochecto, que se desembolicará a lo largo de tot o 2017, mira d’estar un prochecto piloto en Aragón. L’obchectivo prencipal d’ista propuesta ye creyar un ret d’iniciativas alimentarias de producción, transformación, comercialización y consumo locals y sostenibles; que permita afianzar as ya existents y a encorporación d’atras nuevas. A fin zaguera d’o prochecto ye fixar población en as zonas rurals y conservar os ecosistemas d’istos territorios, metendo en valor l’entorno y a cultura local, de vez que s’empentan nuevas formas de colaboración y cooperativismo.

Mallata.com executará as actividatz d’iste prochecto en l’Alto Galligo a traviés d’Amigos d’a Tierra

[cml_media_alt id='1832']dinamiz1[/cml_media_alt]

O pasau viernes 3 de febrero se celebró a reunión inaugural en as dependencias d’a Diputación Provincial de Uesca (DPH) d’a capital oscense. En ista trobada participoron as administracions locals que fan parte d’o comité de seguimiento, que son Comarca d’a Chacetania, Concello d’Artieda, Comarca de l’Alto Galligo, Concello de Biescas, Comarca d’o Sobrarbe, Concello de L’Aínsa, Concello de Boltanya, Concello de San Chuan de Plan, Comarca d’o Somontano de Barbastro y o Centro d’Estudeos d’o Somontano de Balbastro. Tamién asistioron a la reunión as entidatz que fan parte de l’equipo de coordinación que ha empentau iste prochecto. Istas entidatz serán as encargadas d’executar as actividatz en os suyos respectivos territorios comarcals: CERAI (Centro d’Estudios Rurals y d’Agricultura Internacional) como coordinador cheneral d’o prochecto, Asociación Hirondel en a Chacetania, Asociación Red de hortelanos “Un Paso Atrás” en o Sobrarbe, Asociación El Licinar en o Somontano de Balbastro y en l’Alto Galligo será Mallata.com a traviés d’Amigos d’a Tierra.

As comarcas que participan en a iniciativa, de conchunta con os grupos d’acción local y as organizacions socials d’os territorios, levan ya tiempo empentando nuevas formas d’emprender, baixo l’enfoque de l’agroecolochía, y nuevas estratechias de comercialización, emparando as canals cortas de comercialización y a venda directa u de proximidat. Iste prochecto se presienta como a primera fase d’un programa d’acción a largo plazo en a quala s’aspera que se vaigan sumando atros territorios, asociacions, entidatz, y administracions.

Fenece Pedro Montserrat

Hue de nueitz ha feneciu en Chaca a os 98 anyos d’edat o Profesor Pedro Montserrat Recoder. Natural de Mataró (Barcelona), Pedro Montserrat dedicó a suya vida a o estudeo d’os pastos y a ecolochía de montanya. De conchunta con o Profesor Enrique Balcells fundó en 1964 o Centro Pirenaico de Biología Experimental, que actualment ye o Instituto Pirenaico de Ecología, centro dependient d’o CSIC. En 1968 fundó o herbario JACA, o tercer en numero de pliegos d’Espanya con arredol de 350.000 muestras y o primer d’o mundo en o estudeo d’a flora pirenaica.

O Gubierno d’Aragón le atorgó en 1999 o premio “Medio Ambient d’Aragón” como reconoixencia por “l’actividat investigadera desembolicada entre toda a suya vida en o campo d’a botanica y a ecolochía terrestres”. En 2005 o Concello de Chaca, ciudat en a quala Pedro Montserrat vivió a metat d’a suya vida, metió o suya nombre a un d’os parques mas importants d’a ciudat, y en 2007 le concedió o titol de Sueldo Jaqués. Manyana, luns 6 de febrero, Chaca será tamién testigo d’o funeral de Pedro Montserrat, un d’os botanicos de mayor relevancia, y, sin dubda, un d’os millors conoixedors d’o Pireneu.

En a pachina web pedromontserrat.es se puede consultar muitas d’as publicacions d’o Profesor.

Chornadas Culturals de l’Asociación Cultural Erata

Ista semana se celebran en Biescas (Uesca) as Chornadas Culturals que organiza l’Asociación Cultural Erata con a colaboración d’o concello d’a localidat.
O martes 3 de chinero se presentará o nº12 d’a Revista Erata, s’entregará a distinción Erata a l’Asociación Mallau, Amigos de Susín, por o suyo treballo en a conservación d’o patrimonio cultural, historico, artistico y patrimonial d’iste lugar d’a comarca de l’Alto Galligo y se presentará l’audio-libro Siente, testimonios de aquel Pirineo, d’Enrique Satué.

Entre a tarde d’o día 4, s’entregarán os premios d’o II concurso de fotografía d’as Jornadas de Orquideoloía y Flora pirenaica de Biescas, y se presentará o libro Puentes históricos de Huesca, cuenca del río Gállego, por o suyo autor, Adolfo Castán.

As chornadas finalizarán o sabado 7 de chinero con a entrega d’os premios de l’IX concurso de fotografía de la Feria de Otoño, a presentación d’o documental Ordesa y Monte perdido, un siglo como Parque Nacional d’Eduardo de la Cruz y Amalia Sesma, y una cena de socios y amigos.

L’Asociación Cultural Erata treballa pa la promoción, estudeo y divulgación d’o patrimonio material y immaterial d’o municipio de Biescas y de tot o Pireneu y, dende fa anyos, protagoniza quantas actividatz culturals y relacionadas con a difusión d’iste ambito en a suya zona d’influencia.

Totz os actos tendrán puesto en o Centro Cultural Pablo Neruda de Biescas y prencipiarán a las 20h.

Transuancia y cambeo climatico

Articlo publicau o 21 d’aviento de 2016 en o Blog d’o Ret Scientifico Remedia.

Fa poco estié visitando o Parque Nacional de Cabañeros, una muestra d’a defesa y a selva mediterrania. Allí, en metat d’a defesa, una se plega a ixuplidar que ye en Ciudad Real y se transporta t’o Serengeti entre que a vista se pierde seguindo a pista a un d’os muitos ciervos que no aturan de pasar d’un costau a unatro. A defesa, a gran ixuplidada, ye o ecosistema humanizau mas sostenible d’o mundo. Un medio moldeau por uns rabanyos que agora tienen viedau pisar ixa finca de Cabañeros a la quala un día dioron forma. A mía tornada a la realidat tenió puesto quan escuité a o educador ambiental decir que “aquí dinantes baixaban de cabanyera, y as canyadas reals soriana y segoviana pasan muit amán”. No podié privar activar-me de bote y boleyo y preguntar-le si ya no baixaban transuants t’as fincas proximas, a o que me respondió con una mirada extranyada, como si charrase de pantasmas, y d’a suya boca salió un “transuants? agora? Ixo fa muito que s’ha extinguiu”.

[cml_media_alt id='1792']Rebaño trashumante en los alrededores del P.N. de Monfragüe (Cáceres).[/cml_media_alt]
Rabanyo transuant en a redolada d’o P.N. de Monfragüe (Caceres).

Qué pena! De verdat, qué pena que no sabamos recordar y que no sabamos valorar as cosetas buenas que encara tenemos, con a finalidat d’empentar-las y recuperar-las. O que mas me duele, ye que pareixe que ya dengún no recuerda aquellas imachens que se facioron virals a zaguers d’a pasada primavera, quan un rabanyo transuant, que yera fendo nueit amán d’a ciudat de Uesca, s’escapó sin desvelar o soneyo d’o suyo pastor y prenió a urbe. Aquellas ovellas no feban que o que levaban fendo dende feba sieglos: seguir o camín dica os pastos de verano. Manimenos, aquella imachen, curiosa pa la mayoría, se fació viral y sorprendió a qui daban por extinguida ista actividat.

En fa no guaire, en octubre, os rabanyos de cabanyera tornoron a estar protagonistas en totz os medios, ista vez por cruciar Madrit, y atrayioron a chents que s’amanoron a mirar-los pasar mientres meteban rumbo ent’os pastos d’hibierno.

[cml_media_alt id='1793']Mapa de las cañadas reales españolas[/cml_media_alt]
Mapa d’as canyadas reals espanyolas. Fuent: pastos.es

En o Libro blanco de la Trashumancia, se define a mesma como “una forma d’actividat ganadera extensiva, consistent en o desplazamiento estacional d’o bestiar pa l’aproveitamiento alternativo d’a diversidat de feners en o momento optimo d’a suya producción, determinau iste por as caracteristicas fisicas y climaticas d’o territorio”. Iste sistema se leva practicando en a Peninsula Iberica dende fa 7.000 anyos (Cursach, 2003) y tiene un impacto muit positivo en o medio ambient, ya que, d’una man, en desplazar-se o bestiar en busca d’o suyo alimento, se reduz o consumo de piensos, con o que se minimiza o gasto de combustible (tanto en o transporte, como en a producción de l’alimento). D’atra, qualques estudeos replegan que en Espanya cada ovella transuant fa treslau diariament d’arredol de 5.000 simients y abona o terreno por o qual pasa con mas de 3 kg de fiemo, y, amás, cada vaca aporta qualques 50.000 simients y 30 kg de abono, a lo largo de 20 Km. diarios de recorriu. U, o que ye lo mesmo, cada rabanyo de 1.000 ovellas u de 100 vacas transuants dispersa mas de 150 millons de simients y 100 toneladas de fiemo, a lo largo de mas de 500 kilometros entre os suyos desplazamientos d’arredol d’un mes por as canyadas (Garzón, 2012).

[cml_media_alt id='1797']Pastoreando a finales del invierno en Torrecilla de Valmadrid (Zaragoza)[/cml_media_alt]
Pastoreando a zaguers de l’hibierno en Torrecilla de Valmadrid (Zaragoza).

Manimenos, ista actividat ye en decadencia, estando cada vez menos os rabanyos que se desplazan por a peninsula iberica imitando os movimientos que istas especies realizaban antes de no estar domesticadas. Seguntes una investigación realizada en a Universidat d’Alcalásobre o estau d’a s cabanyeras en Lión, ista actividat amuestra una alta valor de sostenibilidat tanto en a dimensión ecolochica como en a productiva, a causa d’a conoixencia sobre os agroecosistemas d’os pastors transuants, que permite fer servir y mantener a productividat y a composición d’os pastos de montanya. Manimenos, dito estudeo conclui que istos pastos han sufierto un proceso d’abandono, con serios cambeos en a suya integridat y coderencia ecolochicas; “estando l’Administración qui ha chugau un paper important en iste proceso en empentar politicas agrarias d’intensificación y no emparando a trashumancia” (Velado y Gómez Sal, 2016).

[cml_media_alt id='1795']Vacas aprovechando los pastos estivales en el Puerto de Gavín (Pirineo Aragonés).[/cml_media_alt]
Vacas aprofitando os pastos estivals en o Puerto de Gavín (Pireneu Aragonés).

En o Cuaderno de la Trashumancia nº 06: Pirineo Aragonés, s’apunta a que belunas d’as causas d’o “brutal descenso” d’a cabanyera entre o sieglo XX son relacionadas, d’una man con a “crisi cheneral d’a sociedat tradicional” y d’un atra con “problemas especificament pecuarios”. Sobre istos zaguers, se sinyala a propia producción, en haber estau considerada a transuancia por qualques tecnicos como “un estorbo pa optimizar os resultaus d’una explotación pecuaria racional”, alegando que os animals de cabanyera son sozmetius a “un rechimen alimenticio irregular” y que “o ciclo reproductor no puede adaptar-se pa proporcionar corders a o mercau quan iste los demanda”. Tamién s’indican problemas relacionaus con os pastos, como l’ausencia u escasez d’augua en qualques puertos de montanya, as malas comunicacions, ausencia de cubillars pa o bestiar, a desaparición que i habió entre uns anyos d’o bestiar equino, necesario en toda rotación d’os pastos; o choque con os intréses turisticos y os pres, entre atros. As “incomodidatz d’o viache trashumante” son unatra causa replegada, asinas como l’ausencia de pastors (Pallaruelo, 1992).

[cml_media_alt id='1796']Rebaño pastando en los alrededores del P.N. de Monfragüe (Cáceres)[/cml_media_alt]
Rabanyo pastando en a redolada d’o P.N. de Monfragüe (Cáceres).

Sin dubda, l’abandono d’ista actividat se debe a multiples causas, pero o que ye claro ye que ha ocasionau “grieus conseqüencias ambientals como a desertización y a no recheneración d’o arbolau, que afectan, mas que mas, a especies tant sensibles como o lince iberico, l’aliga imperial, l’aliga perdicera, l’aliga blanca, a voleta, a avutarda, o sisón, l’aliga azul u a las arias d’hibernada de cientos de millons d’aus migradoras europeas, como milanos reals, grullas, avefrías, chorlitos, palomas torcaces, petirrojos, u currucas” (Cursach, 2003). En l’actualidat quedan pocas familias transuants, por o que resulta imprescindible empentar ista actividat pa, entre atras cosas, protecher os ecosistemas ibericos y mitigar os efectos d’o cambeo climatico.

REFERENCIAS

Cursach, B. (2003). Trashumancia: preservar una tradición milenaria. Conservación d’a Biodiversidat por meyo de practicas tradicionals. Ambienta: A revista d’o Ministerio de Meyo Ambient, (21), 59-66. Disponible en: http://www.mapama.gob.es/ministerio/pags/biblioteca/revistas/pdf_AM/AM_2003_21_59_65.pdf

Garzón, J. (2012). Importancia d’a trashumancia en Espanya pa conservar a diversidat biolochica en Europa y mitigar o cambeo climatico. Disponible en: http://www.pastos.es/pdf/adaptacion%20A O%20CAMBEO%20CLIMaICO%20POR MEYO DE%20A%20TRASHUMANCIA%2030.01.pdf

Ministerio de Meyo Ambient y Meyo Rural y Marino (2012). A trashumancia en Espanya. Libro blanco. Disponible en: http://www.pastos.es/pdf/libro%20BLANCO%20DE%20A%20TRASHUMANCIA.pdf

Pallaruelo, S. (1992). Quadernos d’a Trashumancia, nº0 6: Pireneu Aragonés. ICONA, Madrit. Disponible en: http://www.mapama.gob.es/es/desarrollo-rural/temas/politica-forestal/vias-pecuarias/num_1a o12_vias_pecuarias.aspx#pa0

Veilau Alonso, Y. y Gómez Sale, A. (2016). The current status of transhumance systems in the province of León (Spain), towards a multi-dimensional evaluation. In: Uptions Méditerranéennes, Série A, 116, p. 63-67. Disponible en: http://om.ciheam.org/om/pdf/a116/a116.pdf